Alle kleuren doen mee

Het boek ‘The Wonderful Wizard of Oz’ inspireert al een eeuw musical- en filmmakers. Alleen de ‘zwarte’ filmbewerking ‘The Wiz’ was een flop. En juist die is het uitgangspunt voor de nieuwe Joop van den Ende-productie, met een multiculturele bezetting.

Dorothy woont weer in Kansas. En haar verhaal begint, net als in The Wizard of Oz, in zwartwit. In die beroemde film duurt het zelfs zeventien minuten voordat ze – in haar droom – de deur van haar kamertje opent en daarbuiten een uitspatting van technicolor-kleuren ziet. Hier ontvouwt zich de wereld die haar via de yellow brick road naar de tovenaar van Oz leidt. Hier zal ze ook de drie nieuwe vrienden ontmoeten die besluiten haar te begeleiden: de vogelverschrikker zonder brein, de blikken man zonder hart en de leeuw zonder moed. Dorothy hoopt dat de tovenaar haar de weg naar huis wijst, en de vrienden hopen van hem te krijgen wat hun nu nog ontbreekt.

In de Broadway-musical

The Wiz uit 1975, die drie jaar later werd verfilmd met Diana Ross in de hoofdrol, waren Dorothy en haar avonturen naar New York overgeplaatst. De boerderij in Kansas, waar ze woonde bij haar oom en tante, was veranderd in een sjofel appartement in 125th Street, de gele klinkerweg liep nu dwars door het zwarte getto en de tovenaar woonde in het World Trade Center. Maar in de Nederlandse versie van The Wiz, die Joop van den Ende Theaterproducties vanaf september vertoont, is de authentieke omgeving in ere hersteld. „New York sloeg nergens op”, zegt regisseur Glenn Casale. „Diana Ross in het getto? Kom zeg. Dorothy is een meisje van het platteland en in Kansas herken je heel goed het Nederlandse platteland.”

The Wonderful Wizard of Oz, het kinderboek van Frank L. Baum uit 1900, was meteen een bestseller: eindelijk een sprookje van Amerikaans fabrikaat dat niet meer leunde op Europese voorbeelden. Baum schiep een jeugdige heldin die drie mannelijke figuren (vogelverschrikker, blikken man en laffe leeuw) onder haar hoede neemt, twee boze heksen verplettert en tenslotte de tovenaar ontmaskert. Daarna heeft iedereen zijn lesje geleerd: de drie vrienden blijken veel meer in hun mars te hebben dan ze dachten – en als de blikken man Dorothy vraagt wat zij ervan heeft opgestoken, zegt zij wijs: „Als ik ooit nóg eens mijn allerliefste wensen in vervulling wil laten gaan, hoef ik niet verder te zoeken dan in mijn eigen achtertuin.” Kortom: home is where the heart is en ieder mens is in staat onvermoede talenten in zichzelf te vinden. Amerikaanser kan een moraal niet zijn.

Het succes werd nog groter toen in 1939 de film The Wizard of Oz uitkwam. Niet met kindsterretje Shirley Temple in de hoofdrol, zoals aanvankelijk het plan was, maar met de zestienjarige Judy Garland die met haar grote ogen als geen ander de Alice in dit wonderland kon spelen. De bijbehorende songs, met de vindingrijke teksten van Yip Harburg op de majestueuze muziek van Harold Arlen, werden onmiddellijk beroemd. Het mooiste nummer schreven ze op de valreep, omdat Dorothy nog één solo moest hebben – in het begin, als alles om haar heen nog zwart-wit is, over haar verlangen naar een andere wereld dan die van de boerderij. „Het enige dat in haar leven kleur had, was volgens mij de regenboog”, vertelde Harburg later. „We moesten dus iets maken met een regenboog erin.” ‘Somewhere over the rainbow’ was het resultaat. Judy Garland bleef het haar hele leven zingen. „Ze geloofde echt in het sentiment van die song”, aldus haar dochter Liza Minnelli op een recente dvd-uitgave.

In de Verenigde Staten

steeg Dorothy’s ster verder en verder. Elk jaar werd de film op televisie uitgezonden – de zondag vóór Thanksgiving – waardoor telkens nieuwe generaties met het sprookje vertrouwd raakten. „In mijn jeugdjaren was dat een jaarlijks hoogtepunt”, zegt regisseur Cassale. „Daardoor is er echt niemand in Amerika die The Wizard of Oz niet kent.”

Geen wonder dat een Broadway-producer in 1974, toen de door funk omspoelde blaxploitation-rage alles hip maakte wat zwart was, op het idee kwam er een zwarte theatermusical van te maken. Charlie Smalls schreef nieuwe songs met echo’s van disco en soul en Dorothy verhuisde naar New York, waar black immers beautiful was. Cassale herinnert zich die voorstelling vooral als „een spectaculaire dansshow”. En de meezingnummers A brand new day en Ease on down the road werden hits. In 1978 volgde de door Sidney Lumet geregisseerde verfilming. Dorothy was nu een suf ogende schooljuf, gespeeld door de destijds 34-jarige Diana Ross. „Waar was haar onschuld?” smaalt Cassale. „Ze had beter Dorothy’s oma kunnen spelen.” Een klassieker werd die film niet, ondanks de clowneske vogelverschrikkersrol van de toen 19-jarige Michael Jackson. De magie was verdwenen, de sentimenten waren extra zwaar aangezet en de boodschap werd gespeld met de b van bombast. „Die film is als een dubbeltje zo plat”, beaamt Erwin van Lambaart van Joop van den Ende Theaterproducties. „Ze hadden goede vocalisten, maar middelmatige acteurs.”

„Het hart was er uitgehaald”, vult Glenn Cassale aan. „Het script diende alleen maar om de songs aan elkaar te kunnen breien. Het ging om de muziek en de dans.”

En toch staat The Wiz nu model voor een Nederlandse versie, met Nurlaila Karim als Dorothy. Dat komt, aldus Van Lambaart, omdat hij samen met Van den Ende in New York de nieuwe hitmusical Wicked had bekeken. „We zijn om bedrijfseconomische redenen altijd op zoek naar titels die zich elders al hebben bewezen”, zegt hij. „Je hebt nu eenmaal 500.000 bezoekers nodig om de tien miljoen euro die zo’n nieuwe productie kost, terug te verdienen.” Wicked zou in Nederland echter geen schijn van kans maken, omdat de show voortdurend knipoogt naar The Wizard of Oz. „Dat zou niemand hier begrijpen. En toen dachten we aan The Wiz. Niet per se als zwarte musical, maar met een multiculturele bezetting. Alle kleuren doen mee.”

Die aanpak heeft

ook marketing-technische voordelen: „De kinderen hebben tegenwoordig de Nijntjes en de Pietje Bellen. Maar voor tieners is er op musicalgebied niks. Voor hen is de muziek de drive; die is dan ook opnieuw gearrangeerd. En we hebben Tjeerd Oosterhuis de single laten produceren, die nu al op de jongerenzenders wordt gedraaid.” Voor het eerst werd een Van den Ende-productie laatst zelfs gepresenteerd op het voornamelijk zwarte Kwakoe-festival in Amsterdam.

Martine Bijl vertaalde de songs en schreef ook een goeddeels vernieuwd script. „Ik moest voor een Nederlands publiek veel meer uitleggen”, zegt ze. „Dat heb ik allemaal bij elkaar gestolen uit het oorspronkelijke boek, de film met Judy Garland en het script van The Wiz dat in de zwarte jaren-zeventigtaal was geschreven. Wat mij betreft mochten er ook best een paar Nederlandse grappen worden gemaakt. Dat kan heel goed, ’t is Shakespeare niet. En natuurlijk is dit het verhaal van Dorothy’s weg naar de volwassenheid. Daar zou je reuze gewichtig over kunnen doen. Maar ’t is toch vooral een swingende, ongecompliceerde show.” Met een nieuwe afscheidsscène.

‘The Wizard’. Première: 9 september, Beatrix-theater, Utrecht. Inl.: 0900-3005000, www.musicals.nl