‘Kreutzersonate’ is erotisch spel van woord en klank

Voorstelling: Kreutzersonate naar de novelle van L.N. Tolstoj door Bolten. Spel: Herman Bolten. Gezien: 2/8 Sint Willibrordus, Kennemerstraatweg, Heiloo. Te zien t/m 5/8 aldaar. Inl.: 023-5531469; www.karavaan.nl

In de zijkapel van de voormalige psychiatrische inrichting St. Willibrordus in Heiloo is de atmosfeer gewijd. Er klinken onstuimige zinnen tijdens de theatermonoloog Kreutzersonate door acteur Herman Bolten naar de gelijknamige novelle van de Russische schrijver Tolstoj uit 1889. Al na enkele minuten onthult de bedrogen echtgenoot Anton de waarheid: „Ik heb mijn vrouw vermoord.”

Oorzaak: jaloezie. Anton raakt steeds verder verzeild in het waanbeeld dat zijn vrouw van rond de dertig, ‘mooi als de nazomer’, overspel pleegt met haar vioolleraar. „Altijd van iemand houden is alsof een kaars altijd brandend moet blijven”, verzucht hij. En beroept zich op de bijbel, waarin staat dat ‘een man die een andere vrouw begeert, al overspelig is met haar’.

Tolstoj liet zich voor zijn novelle inspireren door Beethovens Kreutzersonate in A gr. t. opus 47 voor viool en piano uit 1803. Dit befaamde muziekstuk heeft, indirect, de liefde van twee mannen (onder wie de componist zelf) voor één vrouw tot onderwerp. In spel en regie toont Herman Bolten zich vindingrijk. Hij transformeert de theatermonoloog tot een voorstelling met toneel en muziek.

Bolten, gekleed in het zwart, heeft een uitstekende voordracht en de juiste, soepele dictie om de geladen zinnen van Tolstoj weer te geven. Er klinken grove verwijten aan het adres van de vrouw. Elke echtgenote is een prostituee, haar handelwijze is op niets anders dan eigengewin gericht.

In De Kreutzersonate zijn man én vrouw tragische personages. Hun samenzijn is een duivels verbond dat gelukkig begint en bitter eindigt. Langdurige liefde bestaat niet, en is erotisch en intellectueel gezien van generlei waarde, vindt Anton. Bolten kiest tijdens zijn spel de gewraakte violist, in werkelijkheid Casper Donk, tot tegenspeler. Hij neemt deel aan het spel met een obstinate vioolpartij van de Tsjechische componist Leos Janáçek, die in 1923 zíjn Kreutzersonate schreef. Tussen de acteur en de violist ontstaat de hartstochtelijke strijd om de vrouw, zoals die in het verhaal wordt verteld. De bedrogen echtgenoot kiest woede tot wapen. Hij gooit zelfs de muziekstandaard tegen de grond.

Tot de fantasie van deze voorstelling behoort ook het tweede deel. Alle toeschouwers begeven zich naar de kerkruimte, waar Beethovens sonate wordt uitgevoerd. Ernaar luisterend met de herinnering aan de monoloog in het geheugen, begrijpt de luisteraar Tolstojs tekst, door Herman Bolten verbeeld: muziek verandert de mens. Zij neemt de mens ergens mee naartoe, waar hij nooit eerder was. Antons angsten over de huiverende erotische krachten van het samenspel blijken uit Beethovens muziek. De harmonie tussen tekst en muziek is bereikt.