Een vlaggenschip vol asbest

De ss Rotterdam, gebouwd in 1958, zal verbouwd worden in Gdansk. Maar het schip bevat asbest.

En toen bleken er ook nog eens beschermde zwaluwen aan boord te nestelen.

Rob Hagens is geen bekende Nederlander. Behalve in Gdansk, de Poolse kuststad. Hier kennen ze zijn gezicht maar al te goed. De reder is bijna dagelijks op de lokale tv om uit te leggen dat hij geen boef is en dat hij niet stiekem afval probeert te dumpen in Polen. Veel helpen doet het niet. Hagens: „Ik word aangezien voor een milieucrimineel.”

Hagens is directeur van rederij De Rotterdam, een ongewone BV met een bijzondere opdracht: de renovatie van het gelijknamige historische stoomschip. De Rotterdam, die in 1958 van stapel liep, was ooit het vlaggenschip van de Holland Amerika Lijn. Nu krijgt de kolos van dertien verdiepingen, die niet meer op eigen kracht vooruit kan, een laatste rustplaats aan het 3de Katendrechtse Hoofd in Rotterdam-Zuid, als woonboot en als uitgaanscentrum.

De verbouwing wordt gedaan door Poolse arbeiders, in Polen. Vlotjes gaat het niet. Het schip, volgens kenners van grote cultuurhistorische waarde, ligt nog niet in de werf, maar aan een verre buitenkade van Gdansk en wordt bewaakt door de Poolse grenspolitie. „Ik woon nu voortdurend in hotels”, zegt Hagens, tijdens een rondleiding op het schip. „Maar als ik dit had geweten, was ik in een appartement gaan zitten.”

De problemen begonnen meteen al in februari, bij aankomst in Gdansk. Zoals zo veel oude schepen bevat de Rotterdam asbest, een brandveilig isolatiemateriaal. Het is ideaal voor op zee, maar, zo zou bleek later, schadelijk voor de gezondheid.

Het stoomschip bevat ongeveer 180 ton van het spul, verwerkt in leidingen en muren. Tijdens de renovatie zou dit grotendeels worden verwijderd of ingepakt, met de modernste technieken uit Nederland.

Poolse milieuorganisaties en kranten noemden de komst van de Rotterdam echter „een gevaarlijk precedent”. Straks barst het hier van de asbestboten, meenden ze. Polen mag niet, net als India, eindigen als goedkope sloopwerf, als de vuilnisbelt van het westen, als de afvalput van de Europese Unie, zeiden de critici.

„Het afval blijft helemaal niet in Polen”, zegt Jerzy Czarniecki, de technisch directeur van Stocznia Gdanska, de scheepswerf die de renovatie gaat uitvoeren. „Het wordt per boot afgevoerd naar een gespecialiseerde afvalverwerker in Duitsland. Maar dat lees je helemaal nergens. De kranten nemen een loopje met hun lezers.”

Stocznia Gdanska heette vroeger de Leninwerf en werd wereldberoemd als de plek waar vakbond Solidariteit in 1981 de bijl zette aan de wortel van het communisme. De werf worstelt al jaren met de overgang naar het kapitalisme en balanceert op de rand van het faillissement. Czarnecki: „We hebben deze opdracht hard nodig.”

De Rotterdam is zo bijzonder omdat zij in zuiver oorspronkelijke staat verkeert. Kunstwerken, meubilair, ventilators, naambordjes, knopjes – vrijwel alles is origineel jaren vijftig. Op het bovendek zijn nog de lijnen te zien van de tennisbaan. Hier sloeg koningin Juliana ooit een balletje. Het binnenzwembad is van Huig Aart Maaskant, de architect die ook de Euromast ontwierp. Maar de milieu-inspecteurs die hier in april binnenvielen, hadden geen oog voor dit Nederlandse erfgoed. Zij sloegen alarm vanwege onbekende, niet vooraf aangemelde „zakken met asbesthoudende materialen” in de vroegere koelcellen. „Als onze maritieme autoriteiten dat geweten hadden, hadden ze het schip nooit toegang tot Polen verleend”, zei minister van Maritieme Zaken Rafal Wiechecki.

Hagens’ rederij werd formeel beschuldigd van afvalsmokkel, een vergrijp waarvoor maximaal 25 jaar celstraf staat. „Bij aankomst zijn de zakken wel aangemeld, maar het desbetreffende formulier is door de dienstdoende kapitein slordig ingevuld”, erkent Hagens. „Het Poolse openbaar ministerie kwam tot de conclusie dat er geen kwade opzet in het spel was. De kapitein kreeg zelfs geen boete voor zijn invulwerk.”

Maar intussen stapelden de misverstanden zich op. Kranten schreven dat er 500 ton illegaal afval was gevonden, terwijl het ging om 500 vierkante meter aan zakken, met een gewicht van enkele tonnen. Bovendien zat daar geen asbest in, maar wegwerpkleding die tijdens eerdere werkzaamheden in Spanje mogelijk besmet was geraakt met asbest. Uit voorzorg was dit ingepakt en opgeborgen.

Het oorspronkelijke idee was om de ‘asbestzakken’ veilig opgeborgen aan boord te houden en bij terugkeer in Nederland pas te verwijderen. Op aandringen van de havenmeester en de lokale autoriteiten werd besloten om de zakken al eerder over te hevelen naar een ander schip. Niet op de buitenkade, maar op volle zee, buiten Poolse territoriale wateren. Maar toen stuitte de Rotterdam op een nieuw, onverwacht obstakel: de huiszwaluw, een beschermde vogel.

Twee weken geleden werden tachtig zwaluwnesten ontdekt, onder een boegrand van de Rotterdam. Organisaties die eerder hadden aangedrongen op het vertrek van het schip, drongen nu aan op het tegenovergestelde. Want nu wegvaren was moord: de zwaluwenjongen zouden vanuit internationale wateren niet terug kunnen vliegen naar het vasteland. De Rotterdam bleef. „Ik wil geen tweehonderd dooie vogels op mijn geweten hebben”, zegt Hagens.

Gisteren was duidelijk dat de zwaluwen zijn uitgevlogen. De overheveling van de ‘asbestzakken’ naar de Selicca, die voor de Poolse kust ligt, kan daarmee alsnog plaatsvinden. Maar kan de Rotterdam daarna wel terug naar Gdansk voor de geplande renovatie? Kan de geplande verwijdering van asbest uit muren en leidingen nog wel plaatsvinden, na al het gedoe rondom de asbestzakken?

Zeeminister Wiechecki houdt zich op de vlakte. Hij besloot deze week dat het stoomschip moet „vertrekken”. Dat is in Polen uitgelegd als een terugkeerverbod.

Maar volgens Hagens mag de Rotterdam zo weer de Poolse haven in. „We voldoen aan alle vergunningen en minister Wiechecki weet dat.” Czarniecki is minder zeker: „De beslissing van de minister is onduidelijk. We weten niet wat er gaat gebeuren. Maar we moeten het wel weten, anders moeten we heel snel naar een andere klus gaan zoeken.”