Zo snel als zij kunnen

Langzaam, zo snel als zij konden. Toon Tellegen is de eigenaar van deze mooie boektitel. Het zinnetje schoot me laatst weer te binnen tijdens het prachtige radiomarathoninterview met schrijver K. Schippers en zondag tijdens het tv-programma Zomergasten met Jeltje van Nieuwenhoven. De inhoud is langzaam, maar zo snel als-ie kan; heeft exact de juiste dosis vertraging om te beklijven.

Ondanks Van Nieuwenhovens Weststellingwerfs rasoptimisme was onder de hele aflevering een zekere weemoed voelbaar over de mannenmacht waarin zij zich al die jaren bevond. Een fragment uit de documentaire De Keuken van Kok sprak boekdelen. Kok zet in een campagnevergadering Karin Adelmund opzij. Presentator Joris Luyendijk zag botheid. Van Nieuwenhoven zag seksisme. Ik zag identificatie van Van Nieuwenhoven met Adelmund: beiden sterk in het expliciteren van hun doelen, maar niet in staat geweest de arrogante bestuurderscultuur van de PvdA te breken.

Misschien is links, al hun emancipatiedoelen ten spijt, niet goed voor vrouwelijke politici, opperde Luyendijk. Balkenende II barst van de vrouwen, en denk op rechts aan Kroes, Hirsi Ali of verder van huis: Thatcher, Albright en Condi Rice. Van Nieuwenhoven had er geen antwoord op.

Ik dacht aan een boek van de Zuid-Afrikaanse schrijver, dichter en journalist Antjie Krog. In Een andere tongval beschouwt ze haar jeugd en analyseert haar land na de apartheid. Ze wil een vinger leggen op het begrip transformatie. Transformatie is meer dan verandering, het betekent dat iets een interne wijziging ondergaat. Het vervangen van wit personeel door zwart is geen transformatie op zich. Als de zwarte werknemers een nieuwe visie met zich meebrengen, of als het witte personeel dat al in dienst was van houding verandert, dan is er sprake van transformatie. Als dezelfde systemen en visies blijven behouden dan is er slechts sprake van verandering. De ‘Condi’s’ ter rechterzijde bevestigen eerder het systeem dan dat ze het transformeren, en alleen dán kan je spreken van emancipatie. Dat gaat langzaam. De vraag is of het zo snel gaat als ze konden of als ze wilden…

Ellen Walraven

Algemeen directeur van politiek en cultureel centrum De Balie in Amsterdam.