Zakjes met herinneringen

‘Everything is Illuminated’ is een wonderlijk gedrocht dat van debutantenenthousiasme soms uit de bocht vliegt.

Maar hij heeft wel de geest van het boek te pakken.

Het blijft eeuwig onbegrijpelijk dat Everything is Illuminated, de film naar het boek van Jonathan Safran Foer dat zo’n beetje iedere geletterde Nederlander heeft gelezen, pretendeert te hebben gelezen of geprobeerd heeft te lezen, hier de bioscopen niet heeft gehaald.

Toegegeven: het is een wat wonderlijk gedrocht dat van debutantenenthousiasme af en toe uit de bocht vliegt. Het was een flop in de Verenigde Staten bovendien, waar de film niet uit de kosten kwam (budget naar verluidt een kleine zeven miljoen dollar, opbrengsten een kleine twee, al wordt dat met internationale verkoop van de film en dvd-uitgave wel weer gladgestreken). Maar Everything is Illuminated (de film) heeft wel op een gekke en even ontroerende manier de geest van het boek van Safran Foer te pakken, en dat kan nou juist van de meeste boekverfilmingen niet worden gezegd.

Als plot is alleen de light-versie van de vele verhaallijnen en vertellagen uit het boek overgebleven: de jonge joodse schrijver Jonathan (een dik bebrilde Elijah ‘Frodo’ Wood) uit de Verenigde Staten vertrekt naar de Oekraïne om de vrouw te vinden die zijn grootvader van de nazi’s redde. Verteller en gids tijdens deze roadmovie is Alex (Eugene Hutz, ADHD-frontman van de gypsy punkband Gogol Bordello die ook even in de film te zien is), een jonge Oekraïner die zijn Engels direct uit een Babelfish-vertaalprogramma lijkt te hebben geknipt en geplakt, een procédé dat de Roemeens-Franse toneelschrijver Eugène Ionesco ook al toepaste in De kale zangeres (1948). Dat is niet alleen komisch, het maakt je ook zin na zin bewust van onzegbare zaken. En inderdaad: Alex heeft ook zo zijn eigen familiegeschiedenissen terug te vinden, met zijn schijnblinde antisemitische grootvader als eigenaar van reisbureau Dead Jews Tours op de bijrijderstoel.

Alle ontregelende taalgrappen die debuterend regisseur en scenarioschrijver Liev Schreiber (we kennen hem als acteur, bijvoorbeeld uit The Omen of The Manchurian Candidate, maar ook uit RKO 281, waarin hij filmregisseur Orson Welles speelde) niet in de film kwijt kon, verving hij door absurdistische beelden: zoals de schrijver Jonathan voor zijn in plastic ziploc-zakjes vergaarde verzameling familieherinneringen (en zo in één beeld de Oekraïense volksverhalen vat die bij Foer een heel eigen draad in het verhaal vormen) of een point-of-view-shot van de hond Sammy Davis Jr Jr (sic) voor de tekst die de hond in het boek in zijn mond gelegd krijgt. Cameraman Matthew Libatique speelt met kleur en symmetrie en slaat zo visueel onze kijkconventies verder uit het lood.

Het enige echte bezwaar tegen de film kan zijn dat hij, net zoals men een kleine tien jaar geleden La vita è bella van Roberto Benigni verweet, de Holocaust trivialiseert. Net als in het boek maakt op tweederde de lichtvoetige toon plaats voor pijnlijke ernst en voor je het weet heb je dan van die filmkijkers die maar blijven lachen.

Maar Liev Schreiber is geen Italiaanse clown, eerder iemand die doordesemd is van het tragische absurdisme van een regisseur als Emir Kusturica of de gebroeders Joel en Ethan Coen op hun grimlachendste momenten. Bovendien veranderde hij (met instemming van de auteur) iets wezenlijks in de ontknoping van de gebeurtenissen, wat het onderliggende verdriet van het boek in een sterk filmisch moment condenseert (in het kader hieronder wordt deze spoiler verklapt).

dvd

Everything is Illuminated

Distributie: Warner. Regie: Liev Schreiber. Met: Elijah Wood, Eugene Hutz, Jana Hrabetova, Jonathan Safran Foer, Boris Leskin. Film Extra’s