Argwaan jegens buren in oosten en westen

Polen bereidt een wet voor om bedrijven te kunnen nationaliseren. Die is vooral gericht op de energiesector. Critici zien er een boodschap in aan de kiezer dat Polen ook binnen de EU soeverein blijft. „Het is een volstrekt stompzinnig idee.”

Nationaliseren. Dat doen ze alleen in Zuid-Amerika en andere verre oorden. In Europa wordt zulke staatsbemoeienis echt een stap te ver gevonden. Dat gaat veranderen.

Afgelopen week werd bekend dat het Poolse parlement, de Sejm, een wet voorbereidt die Polen het recht geeft om bedrijven over te nemen als de staatsveiligheid hierom vraagt. De tekst is vrijwel zeker in strijd met de Europese wetgeving, maar dat lijkt de Poolse parlementariërs allerminst te deren. Polen is soeverein. Laat dat duidelijk zijn.

De Poolse Hugo Chávez heet Jaroslaw Kaczynski. Hij is pas twee weken premier, maar heeft de volle aandacht van analisten, investeerders en Brussel. Tijdens zijn aanvaardingstoespraak zei hij niets substantieels over de economie, wat bezorgde reacties opleverde. Nu zegt hij wel iets substantieels: dat eigendomsrechten niet heilig zijn.

„Het is een volstrekt stompzinnig idee”, zegt Robert Gwiazdowski van het Adam Smith Centrum, een liberale denktank in Warschau. „Ik zie het als een boodschap aan de kiezer: kijk eens hoe wij de Poolse belangen verdedigen. Ik kan me niet voorstellen dat ze ook echt van de wet gebruik zullen maken.”

De wet, die in september wordt behandeld, is vooral gericht op de energiesector. Vanuit Rusland en Duitsland bestaat warme belangstelling voor Poolse energiebedrijven en dat baart Warschau grote zorgen. Polen is bang dat het, net als vroeger, een speelbal wordt in de handen van machtige buurlanden als het zijn invloed op de energiesector verliest. Dit is de enige grote industrie die nog niet is onderworpen aan grootschalige privatisering en herstructurering, maar dat gaat de komende jaren wel gebeuren. Met die wet kunnen de Polen altijd terug.

„Dit moet worden gezien als laatste toevlucht”, aldus premier Kaczynski. „Gezien het belang van energie in de hele wereld moet de Poolse staat over de juiste middelen beschikken om zijn belangen te beschermen. Als we spreken over nationalisatie hebben we het natuurlijk over het terugkopen van bedrijven. In de moderne wereld kun je niet nationaliseren zonder compensatie te betalen.”

Buitenlandse investeerders die al wel staatsbedrijven hebben overgenomen worden een beetje nerveus. „We wachten af hoe de wet uiteindelijk uitpakt”, zegt Lukasz Zimnoch, woordvoerder van het Zweedse Vattenfall, dat Warschau van stadsverwarming voorziet. „Natuurlijk volgen we deze kwestie met grote belangstelling.”

De Poolse infrastructuur voor energie is sterk verouderd en vereist de komende tien jaar een investering van 9 à 14 miljard euro, aldus een recent rapport van adviesbureau KPMG. Wie gaat dit ophoesten? Buitenlandse investeerders, zeggen analisten in koor. Energieproductie en -distributie zijn respectievelijk voor 65 en 85 procent in staatshanden. De vorige regering (van de sociaal-democraten) zette daarom energiecentrales in de etalage.

Met de modernisering is haast geboden. In 2007 wordt de energiemarkt geliberaliseerd. Poolse bedrijven moeten dan idealiter de concurrentie ook echt aankunnen. Maar de huidige regering staat op de rem. De vernieuwing van de infrastructuur lijkt weer verder weg dan ooit. „Dat is de echte bedreiging van de staatsveiligheid”, zegt Gwiazdowski.

Vooral jegens Duitse en Russische investeerders heerst argwaan. Met het Spaanse Endesa werd wel gesproken totdat bekend werd dat de Spanjaarden mogelijk werden overgenomen door de Duitse reus Eon. Kostbare gevoeligheden, want de doelopbrengst uit privatiseringen, dit jaar 5,5 miljard zloty (1,4 miljard euro), zal zeker niet worden gehaald.

De staatsbegroting kan voorlopig worden gedicht met dividenden van staatsbedrijven. De regering staat niet echt onder druk om snelle hervormingen door te voeren, want de economie groeit op dit moment als kool, met ruim 5 procent, vooral door de export. Die mooie groei leidt tot politieke luiheid, stellen analisten vast.

Warschau broedt op eigen plannen met de energiesector. De regering wil de sector zo herstructureren dat er een aantal nieuwe bedrijven ontstaat, met zoveel massa dat tijdens eventuele overnames betere voorwaarden kunnen worden afgedwongen. Dat zou beter zijn dan snelle, gefragmenteerde verkoop. Volgens minister van Schatkist Wojciech Jasinski is ook te vaak gebleken dat buitenlandse investeerders hun beloftes niet nakomen. Volgens dagblad Rzeczpospolita kent de minister zijn eigen statistische materiaal slecht. De investeerders die teleurstellen zijn doorgaans Pools, zo blijkt uit de harde cijfers.

Bedrijven als Vattenfall en RWE (Duitsland) blijken in de praktijk veel meer in hun dochters te investeren dan ze verplicht zijn volgens privatiseringscontracten. Zij willen helemaal klaarstaan voor de vrije energiemarkt.

Maar de huidige machthebbers zijn doof voor die argumenten. Een parlementariër zei onlangs dat staatsbedrijven „aardiger voor hun werknemers” zijn. Dan maar minder modernisering. De consument betaalt voorlopig de rekening voor dit beleid. Een gemiddeld Europees huishouden besteedt 4,2 procent van de uitgaven aan energie. Een Pools huishouden 11 procent, het hoogste percentage in Europa.