Nieuwe littekens voor ‘Schuttersmaaltijd’

Een 69-jarige Duitser wierp op zondag 25 juni een hoeveelheid aanstekervloeistof over een van de grootste schilderijen van het Rijksmuseum, De schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster van Bartholomeus van der Helst. Het hing in de Philipszaal van het Rijksmuseum. De dader wist het doek aan te steken, maar zaalwachten grepen in en blusten het vuur met water. De man werd gearresteerd.

Inmiddels zit de 69-jarige Duitser in voorarrest en hangt het schilderij in het restauratieatelier van het Rijksmuseum. Daar kan de schade worden opgenomen. Het schilderij is van groot cultuurhistorisch belang. Het is op uiterst levendige wijze geschilderd door de man die toen als de grootste portretschilder van Nederland werd beschouwd (na Rembrandt) en het stelt de feestmaaltijd voor die gehouden werd ter gelegenheid van het sluiten van de Vrede van Munster in 1648. Het schilderij ziet er ontluisterd uit, dof, zonder lijst en zonder speciale belichting. En het is natuurlijk verbeelding, maar zelfs de centrale figuur, de vaandrig der schutters, lijkt de hoop te hebben opgegeven. Hij staart ons futloos aan, een machteloze arm over de stoel. Witte druipsporen lopen aan de rechterzijde naar beneden.

De schade is ernstig, verklaart het hoofd schilderijenrestauratie van het Rijksmuseum, Manja Zeldenrust, maar niet onherstelbaar. Het schilderij is direct naar het restauratieatelier gebracht. Daar heeft men de schade ruwweg kunnen vaststellen. Ongeveer tweevijfde van het doek (2,32 bij 5,47 meter) is aangetast.

Het schilderij heeft twee vernislagen, een oude daterend uit 1984 en een uit 2000. De hitte van de steekvlam heeft op verscheidene plaatsen de onderliggende verf beschadigd; de chemische samenstelling daarvan is veranderd, maar hoe en in welke mate is nog niet helemaal duidelijk.

In eerste instantie zal het hele oppervlak worden gereinigd. Op de beschadigde delen zit een mengsel van water, roet en vernis. Ter demonstratie veegt Zeldenrust met een watje over het doek en toont aan hoe zwart het is. Na die oppervlaktereiniging zal de jongste vernislaag worden verwijderd. Dan zal men waar nodig retouches aanbrengen en wordt een nieuwe vernislaag aangebracht.

Het museum wil het schilderij weer terugbrengen in de toestand van voor de aanslag. Waarom niet direct het hele schilderij gerestaureerd? Hoofd collecties J.P. Sigmond zegt daarover: „Dat is een kwestie van tijd. We zouden dat wel willen, maar we hebben zoveel te doen met de verbouwing en de herinrichting van het nieuwe Rijksmuseum. Daar zitten we echt niet op te wachten.”

Hij wijst erop dat een doek als dit in de loop van 350 jaar natuurlijk toch al beschadigingen heeft opgelopen. Waar het doek eerder hing, hield men er geen museale regels op na. Er werd gerookt en gegeten. „Als je goed kijkt, zie je oude schadeplekken en oude restauraties. De komende restauratie zal daar een paar littekens aan toevoegen.” De kosten van de restauratie zullen ongeveer 100.000 euro bedragen. Het schilderij is eigendom van de stad Amsterdam; de bruikleennemer, het Rijksmuseum, zal de kosten moeten dragen. In september moeten de schutters weer op zaal hangen.