Omstreden beeld moet weg

Het naakte standbeeld van de vrijheidsstrijder Anton de Kom in de Amsterdamse Bijlmer is omstreden. Een onafhankelijke commissie bekijkt nu of de bezwaren gegrond zijn.

Standbeeld van vrijheidsstrijder Anton de Kom in de Amsterdamse Bijlmer (Foto Maarten van Haaff) beeld Anton de Kom in de Bijlmer. Amsterdam, 28 juni 2006. foto Maarten van Haaff
Standbeeld van vrijheidsstrijder Anton de Kom in de Amsterdamse Bijlmer (Foto Maarten van Haaff) beeld Anton de Kom in de Bijlmer. Amsterdam, 28 juni 2006. foto Maarten van Haaff Haaff, Maarten van

Het beeld van Anton de Kom op het gelijknamige plan in Amsterdam Zuidoost baadt in het zonlicht. De bronzen Surinaamse revolutionair tuurt statig de Bijlmer in. Geen spandoeken en linten meer die zijn zicht belemmeren.

Maar de controverse over het kunstwerk van Jikke van Loon is nog niet opgelost. Tientallen boze Surinamers probeerden eind april de officiële onthulling van het beeld tegen te houden. Racisme, zeiden ze. Waarom werd hun held naakt afgebeeld? Dat zou met een witte held nooit gebeuren. En zijn hand leek wel afgehakt. Dat moest een verwijzing naar het slavernijverleden zijn. Kortom, het beeld deugde niet. Na de onthulling pakten ze het weer in.

Het kunstwerk wordt inmiddels met rust gelaten, procedures moeten uitkomst bieden. Binnen zes weken doet een onafhankelijke commissie uitspraak over de bezwaren die tientallen mensen hebben ingediend tegen het beeld. Daarnaast wil stadsdeel Amsterdam Zuidoost een externe evaluatie van het hele proces. Dan moet blijken wat er overblijft van beschuldigingen dat er gesjoemeld is met de procedures voor het kiezen van het kunstwerk.

De Surinamer Eduard Buitenman is de motor van het verzet. Zijn inzet: het beeld moet verdwijnen. Ze willen De Kom depolitiseren, zegt hij. Hij weet nog niet wie, maar het komt „hoog” uit het stadsdeel.

Buitenman: „Ik moet er vanuit gaan dat dit te maken heeft met de neokoloniale strijd van De Kom. Hij is hier ook verraden in de Tweede Wereldoorlog. De samenleving heeft nog steeds moeite met verzet tegen het kolonialisme.”

Buitenman kwam er pas laat achter dat er sprake was van een complot. Met nog vijf anderen zat hij in de jury die het kunstwerk moest uitkiezen. In opdracht van Centrum Beeldende Kunst Zuidoost (CBK) en het Amsterdams Fonds voor de Kunst werden vier kunstenaars uitgenodigd om een ontwerp voor het monument te maken. „Twee witte en twee zwarte.” In januari werd het beeld van Van Loon gekozen. Toen besefte Buitenman naar eigen zeggen dat dit al vast stond. Opeens bleek er een internetstemming te zijn, die meetelde, waar hij niets van wist. „Wie heeft dat gecontroleerd? Misschien heeft een aantal personen wel heel vaak gestemd.”

Kunstenares Jikke van Loon weegt haar woorden. Er zit nog veel pijn over het slavernijverleden, is haar uitleg. „De nationale held wordt dan eigenlijk door de ‘verkeerde’ partij gemaakt.” Dat een naakt beeld gewaagd zou zijn, begrijpt ze niet. „Ik vind niet dat ter zake doet of een beeld gekleed is of niet. Ik beeld zijn gedachtegoed uit door middel van het menselijk lichaam.”

De familie en nabestaanden van De Kom willen alle ophef zo snel mogelijk achter zich laten, zegt Anton de Kom jr. „We willen het maar zo laten.”

Dat is de tragedie, zegt Harold Schouten, een ander jurylid. „Voor de familie is dit niet echt een eervolle manier geweest om het beeld te onthullen. Door alle commotie is er nauwelijks aandacht geweest voor de procedure en het beeld zelf. Dat is spijtig.” Al heeft de ophef ook een positieve kant. „Dat hangt misschien wel samen met de persoon van De Kom. Hij werd niet altijd als een held beschouwd. Hij is ook verguisd. Dit monument is een eerbetoon aan Anton de Kom en brengt Anton de Kom en zijn gedachtegoed weer tot leven. ”

Controverse en discussie zijn ook onderdeel van kunst, zegt Annet Zondervan, directrice van het CBK. „Fascinerend” en „razend interessant” noemt ze het daarom – ook wat er nu gebeurt.

„Het is geheel in de geest van De Kom. Een van onze doelen is maatschappelijke discussies via kunst te entameren, en dat is precies wat er nu gebeurt. Dat is een toevoeging aan het kunstwerk. Hierdoor staat het leven van De Kom opnieuw in de belangstelling. Dat was de bedoeling van het beeld.”