Hij wil voetbal, zij wil liefde, haat, jaloezie

Cliché: mannen houden van actie, scoren. Vrouwen willen weten wat mensen beweegt.

Dus zijn er, terwijl de mannen voetbal kijken, voor de vrouwen detectives op tv.

Inspector Lynley Superintendant Thomas Lynley, de achtste graaf van Asherton, lost moorden op met hulp van zijn volkse sidekick Barbara.
Inspector Lynley Superintendant Thomas Lynley, de achtste graaf van Asherton, lost moorden op met hulp van zijn volkse sidekick Barbara.

Heel Nederland is oranje. Heel Nederland kijkt naar het WK.

Héél Nederland?

Nee. Een kleine groep mensen blijft moedig weerstand bieden. Vooral vrouwen. Zij kijken wel televisie als er voetbal is en even geen echte man in huis, maar zij kijken naar een ander net. Daar is een detective – tegenover elke voetbalwedstrijd is er wel één geprogrammeerd. Speciaal voor de dames.

Want vrouwen houden niet van voetbal en wel van detectives. Zo luidt althans het cliché.

En er circuleert een grap op internet waarmee je dat cliché al even clichématig zou kunnen verklaren. De grap begint met het relaas van een vrouw over haar man, die zwijgerig en chagrijnig van zijn werk is thuisgekomen. ‘Ik dacht eerst dat hij me kwalijk nam dat ik het eten nog niet klaar had’, schrijft ze, en zeurt dan alinea’s lang door over wat er toch met hem aan de hand kan zijn.

Ze neemt hem mee uit, hoewel hij daar duidelijk geen zin in heeft. Het helpt dus ook niks voor zijn humeur. ‘In de taxi naar huis zei ik hem dat ik van hem hield’, schrijft ze wanhopig, ‘en toen sloeg hij z’n arm om me heen. Maar ik weet verdomme niet wat hij daarmee bedoelt, want hij zegt er niks bij en straalt niks uit. Dus daar werd ik alleen maar onzekerder van.’ Uiteindelijk verleidt ze hem: ‘Maar zelfs daarbij leek hij afwezig. Zou hij een ander hebben?’

Volgt zijn verhaal. Dat beslaat één regel. ‘Klotedag op kantoor. Moe. Toch nog geneukt.’

De moraal: vrouwen houden ervan om na te denken hoe mensen in elkaar zitten en waarom ze doen wat ze doen. Mannen willen gewoon actie – scoren. En dat is ook de reden dat vrouwen naar detectives kijken en mannen naar voetbal.

De werkelijkheid is natuurlijk genuanceerder. Om te beginnen al als je naar de kijkcijfers kijkt. „Tien procent van de mensen kijkt naar een detective als er voetbal is”, zegt Mignon Huisman, programma-aankoper van de publieke omroep. „Dat zijn vierhonderd- tot zeshonderdduizend mensen, best veel dus. En het zijn wel meer vrouwen dan mannen, maar de verhouding is zestig-veertig. Dat vind ik nog geweldig meevallen.”

Huisman zette al eerder detectives tegenover het voetbal op woensdagavond, dus ze wist al dat dat werkt. Voor de programmering van de KRO Detectivemaand op Nederland 1 heeft ze vooral Britse series aangekocht. „Die Britten kunnen zo goed spanning combineren met humor, daar kunnen wij niet aan tippen. Ze hebben ook een enorm budget: die aflevering van Dalziel and Pascoe die laatst in Amsterdam is opgenomen, kostte volgens mij 2,1 miljoen pond – daar kunnen wij een paar spéélfilms voor maken. En de gelaagdheid van de karakters is ook uniek, de Britten zijn in staat levensechte mensen neer te zetten.”

Is die psychologie de reden dat er meer vrouwen dan mannen naar detectives kijken? Huisman denkt van wel: „Die psychologische processen, ja. Hoe liefde, haat, jaloezie, dingen die in elk mens zitten, kunnen leiden tot excessen.”

Dat vinden vrouwen inderdaad interessant, bevestigt Monique Timmers van de Universiteit van Amsterdam, psycholoog en communicatiewetenschapper. „Vrouwen houden eigenlijk van crimi’s óndanks het geweld. Je zou een crimi kunnen typeren als een psychologische puzzel: het stelt inzicht in de menselijke aard op de proef. Bovendien wordt de puzzel opgelost en de psychologie van de dader en zijn slachtoffer ontvouwd. Daarmee wordt voldaan aan de behoefte van vrouwen om menselijk gedrag inzichtelijk te krijgen.”

Het geweld nemen de vrouwen dan voor lief. Dat heeft bovendien zijn eigen functie, aldus Timmers. „Mensen hebben de neiging om op televisie situaties op te zoeken waar ze in het echte leven bang voor zijn. Zo kunnen ze daar vanuit hun veilige positie voor de televisie mee ‘oefenen’. De kijker identificeert zich met de detective en dat geeft een gevoel van controle.”

Als er sprake is van een vrouwelijke detective, wordt het nóg interessanter voor de kijkende vrouw, zegt Timmers. „Deskundige, stoere vrouwen, die ook mooi, sexy en vrouwelijk zijn, en die binnendringen in een mannelijk domein: dat vinden vrouwen aantrekkelijk om te zien.”

De vrouw als detective van de geest – in dat cliché zit dus in elk geval een kern van waarheid. Dan wordt de vraag ineens: waarom kijken er eigenlijk nog zoveel mannen naar detectives?

Dat is voor een deel juist dankzij het geweld, denkt Timmers. „Het gaat bij mannen meer om de mooie actie- en geweldscènes. Mannen zijn visueel ingesteld, veel meer dan vrouwen, en complexe relationele ontwikkelingen leiden af van de plaatjes.”

En er zit vrijwel altijd wel wat geweld in een detective, zegt Mignon Huisman. „Ik probeer wel te selecteren op series waar het geweld als het ware al heeft plaatsgevonden, series die focussen op de psychologische processen daarná. Maar het is soms best moeilijk om die te vinden.”

Verder houden mannen ervan als er op de een of andere manier met machtsverhoudingen wordt gespeeld, zegt Monique Timmers, vooral als dat dan ook nog lekker in beeld wordt gebracht.” Daarom vinden mannen het natuurlijk ook prima als de detective of rechercheur een mooie vrouw is: „Zulke vrouwen zijn in wezen stereotyperingen, die appelleren aan de mannelijke fantasie.”

En er zijn nog wat laatste redenen waarom mannen naar detectives kijken, zegt Huisman, zelfs als er voetbal op een ander net is. „Die detectives zijn zó goed gemaakt, zo doordacht, vaak met zulke mooie wendingen... Bovendien is de payoff gegarandeerd: de zaak wordt altijd opgelost. En laten we eerlijk zijn: hoe interessant is dat voetbal nou? Dat valt toch vaak heel erg tegen.”