Over het graf heen regeren

Door het opnemen van de zogeheten tweetrapsmaking in het testament kunt u er voor zorgen dat het vermogen in de familie blijft. En en passant een flink bedrag aan successierecht besparen.

Illustratie Olivia Ettema
Illustratie Olivia Ettema Ettema, Olivia

De notaris beschikt over een uitgebreid instrumentarium om aan de wensen van de particulier na zijn dood te voldoen. Er zijn echter nog te weinig mensen die de mogelijkheden kennen. Jammer, zeker in geval van de zogenoemde tweetrapsmaking. Deze bepaling werkt zoals de naam al suggereert in twee fases en zorgt ervoor dat degene die overlijdt in feite twee maal over zijn vermogen beschikt.

In de eerste trap bepaalt de erflater in het testament naar wie (een deel van) zijn vermogen gaat. Maar dat is niet het enige, in het testament staat ook wat er gebeurt als degene die het vermogen heeft geërfd - in jargon de bezwaarde - overlijdt. De erflater wijst deze persoon in hetzelfde testament aan. De tweetrapsmaking maakt het mogelijk om over het graf te regeren. Dat is minder onaangenaam dan het klinkt. Er kunnen verschillende redenen voor zijn. Bijvoorbeeld bij een alleenstaande gescheiden moeder met kind. Als deze komt te overlijden is het kind enig erfgenaam. Zou vervolgens het kind overlijden, ongehuwd en zonder zelf kinderen na te laten, dan zou wat hij van moeder heeft geërfd, vererven naar de voormalige echtgenoot van moeder, de vader van het kind. Met een tweetrapsmaking is dit te voorkomen.

Met de tweetrapsmaking kan ook de soms hoge dubbele heffing van successierecht worden voorkomen die door velen als onredelijk wordt ervaren. Een voorbeeld, een vader heeft een zoon en een dochter. Als hij overlijdt gaat het vermogen naar zijn kinderen, deze betalen hierover een tarief successierecht tussen de 5 en 27 procent. Overlijdt enige tijd later de dochter zonder dat zij kinderen of een man heeft om iets na te laten dan zal in veel gevallen de erfenis - met daarin het vermogen van pa - naar de zoon, haar broer vererven. Omdat het tarief van het successierecht in Nederland stijgt naarmate de verwantschap tussen familieleden die van elkaar erven afneemt betaalt de broer over deze verkrijging maar liefst tussen de 26 en 53 procent belasting. Als vader in zijn testament echter opneemt dat het vermogen eerst naar de kinderen vererft en daarna naar het langstlevende kind kan een flinke besparing worden behaald.

Omdat de tweetrapsmaking bepaalt dat de erfenis eerst terugvloeit naar vader erft de dochter in het voorbeeld niet van haar broer, maar van haar vader tegen het ouder-kind tarief van maximaal 27 procent. Het effect van de tweetrapsmaking moet overigens ook niet worden overschat. De erflater kan in zijn testament vastleggen dat de erfenis in tweede instantie naar een aangewezen persoon moet, maar dan moet er nog wel vermogen zijn. Het twee trapsvermogen moet afzonderlijk worden geadministreerd. Als de eerste erfgenaam alles heeft opgemaakt houdt het op.

Volgens Aniel Autar notaris en estateplanner van Kooijman Lambert Notarissen in Rotterdam is de mogelijkheid van een gefaseerde vererving relatief onbekend. Niet alleen vermogenden maar ook minder gefortuneerden zouden volgens hem er goed aan doen de mogelijkheden te verkennen. Ook voor laatstgenoemde groep kan de tweetrapsmaking volgens hem namelijk voordeel opleveren. Autar: 'Bij de meeste mensen zit het vermogen in stenen, in hun huis. Uitgaande van een gezin met twee kinderen vererft het bezit bij het overlijden van de ouders naar de langstlevende partner. De kinderen krijgen een aanspraak op de langstlevende voor het deel van de erfenis.'

De achterblijvende partner heeft - afhankelijk van de samenlevingsvorm - vaak een hoge vrijstelling, die is in 2006 maximaal 507.803 euro. Autar legt uit dat daardoor meestal geen successierecht is verschuldigd. Maar de kinderen moeten wel successierecht betalen. Dit terwijl de vrijstelling bij de achterblijvende ouder vaak niet helemaal wordt benut. Bovendien ontstaat er een vervelende situatie als een van de kinderen vóór de langstlevende overlijdt. De erfgenamen van het kind - bijvoorbeeld een partner en kinderen - zijn dan successierecht verschuldigd over de geldvordering die het kind had op zijn vader of moeder. Ze betalen deze belasting zonder te weten wanneer en of ze recht hebben op de vordering. De erfenis is immers nog steeds in het bezit van de langstlevende.

Autar legt uit dat door middel van een tweetrapsmaking te bepalen dat de langstlevende partner alles krijgt, deze zijn vrijstelling optimaal kan benutten. Daardoor is vaak geen successierecht verschuldigd. In de tweede fase wordt bepaald dat bij het vroegtijdig overlijden van het kind de erfenis terug gaat naar de langstlevende ouder.

Een en ander houdt wel in dat de kinderen worden onterfd. Autar begrijpt de emotie, maar geeft aan dat er van echt erven bij kinderen eigenlijk geen sprake is. 'Als een van de ouders overlijdt krijgt het kind wat ik noem een tegoedbon; een aanspraak op het erfdeel in de toekomst. Het is echter helemaal niet duidelijk wat hij of zij dan krijgt, terwijl er nu al met de fiscus moet worden afgerekend.Veel mensen kiezen er dan ook voor om nu geen successierecht over de nalatenschap te betalen'.