Keizerlijke kameleon met vele voetbalpetten op

Als voorzitter van het organisatiecomité maakt Franz Beckenbauer (60) zich op voor het WK voetbal. Als speler, trainer en manager heeft hij de top bereikt. Portret van een merk.

Marcel Abrahams

‘Klinsmann begaat een grote fout door hier niet aanwezig te zijn.’ Terwijl de aanwezigen op een FIFA-workshop van bondscoaches in het Duitse Düsseldorf hun adem inhouden, blijft Franz Beckenbauer nog even fulmineren. „Als Klinsmann gelooft dat hij vanuit Californië het Duitse elftal kan leiden, is zijn denkwijze verkeerd.” Der Kaiser heeft gesproken, zijn volgelingen knikken instemmend.

Beckenbauer uit zijn kritiek op bondscoach Jürgen Klinsmann in maart van dit jaar, daags na de 4-1 nederlaag van de Duitse voetbalploeg in een oefenduel tegen Italië. Klinsmann vliegt direct na het echec terug naar de Verenigde Staten, waar hij al jaren woont. De woorden van Beckenbauer missen hun uitwerking niet. Klinsmann belooft beterschap en bedankt Beckenbauer in het openbaar voor zijn ‘opbouwende kritiek’. Kortom: Franz Beckenbauer, voorzitter van Bayern en wereldkampioen als speler én trainer, is en blijft de machtigste man in het Duitse voetbal.

Beckenbauer, voorzitter van het WK-organisatiecomité, heeft dan ook meer vrienden dan vijanden. De schaarse critici wijzen vooral op de vele petten die hij draagt. Zo is hij behalve WK-ambassadeur ook voorzitter van de raad van commissarissen van Bayern München, analist op de Duitse televisie en columnist van de gevreesde boulevardkrant Bild. In het in 2001 verschenen boek Die Spielmacher van twee sportjournalisten van de Süddeutsche Zeitung wordt gesproken over de kameleon Beckenbauer, die eigenlijk uit vier delen bestaat: reclame-Franz, politiek-Franz, media-Franz en FIFA-Franz.

Vooral reclame-Franz springt in het oog. Niet voor niets noemt de Frankfurter Algemeine Zeitung hem in 2003 de ‘Duitse reclameman van de eeuw’. Beckenbauers voormalige manager en boezemvriend Robert Schwan, inmiddels overleden, is in 1966 het brein achter de eerste reclamecampagne van Beckenbauer. Als geen ander weet Schwan in die tijd de potentiële marktwaarde van voetballers te schatten. Hij laat Beckenbauer, aan de vooravond van het WK in Engeland, reclame maken voor soepmaker Knorr. Beckenbauers tekst luidt: ‘Kraft in den Teller, Knorr auf den Tisch’. Waar collega’s van Beckenbauer in die tijd een paar duizend Duitse marken ontvangen, weet Schwan een vergoeding van 15.000 mark te bedingen. Knorr meldt een omzetstijging van twintig procent. Schwan speelt een belangrijke rol in het leven van Beckenbauer. Hij brengt hem de fijne kneepjes van zakendoen bij, houdt hem voor zich altijd netjes te kleden en de pers respectvol te woord te staan. Zo wordt de zoon van een postbode, opgegroeid in het arme Giesing en opgeleid tot verzekeringsagent, tot een voetbalicoon.

Zijn status stijgt als hij als aanvoerder van Die Mannschaft in 1974 de WK-finale van Nederland wint en Duitsland in 1990 als trainer nogmaals de wereldtitel bezorgt. Tegenwoordig maakt Beckenbauer reclame voor drie Duitse automerken en een aanbieder van mobiele telefonie, en staat hij op de loonlijst van de mediagiganten Bertelsmann en Springer. Zijn uitstraling legt zijn opdrachtgevers geen windeieren. Zo ziet telecombedrijf O2 in 2003 zijn verkoopcijfers met 30 procent stijgen, net nadat een intensieve reclamecampagne met ‘TeleFranz’ is afgerond. „Beckenbauer is een garantie voor succes”, analyseert reclameman Werner Köster. „Hij kan werkelijk voor alles reclame maken. Hij straalt autoriteit en sereniteit uit, iedereen wil zijn vriend zijn. Hij kan een partijtje golf spelen met belangrijke politici, om een uurtje later handtekeningen uit te delen op de speelplaats van een kleuterschool.”

De zaken van Beckenbauer worden behartigd door de Zwitserse firma SKK-Rofa AG, van zijn voormalige manager Robert Schwan. Diens assistent Marcus Höfl is tegenwoordig de begeleider van Beckenbauer. Het vermogen van de in het Oostenrijkse Kitzbühel woonachtige Beckenbauer wordt geschat op zo’n 50 miljoen euro. Toch lijkt er een kentering waarneembaar in het gedrag van de consument. Een marketingonderzoeksbureau heeft vastgesteld dat de geloofwaardigheid van de machtigste man in het Duitse voetbal op het spel staat. Hij heeft te veel opdrachtgevers, en wisselt binnen branches nogal eens van broodheer. Zo beëindigde hij de samenwerking met telefoonaanbieder E-plus, om over te stappen naar rivaal O2.

Ook zijn nauwe banden met politici komen zijn geloofwaardigheid niet ten goede. Hij is persoonlijk bevriend met Edmund Stoiber, minister-president van de deelstaat Beieren, voorman van de conservatieve CSU en fervent tegenstander van oud-bondskanselier Gerhard Schröder (SPD). De CSU steunt Beckenbauer onvoorwaardelijk, en andersom. Op het hoogtepunt van zijn roem, in het midden van de jaren zeventig, bestempelt Beckenbauer SPD-frontman en oud-bondskanselier Willy Brandt als ‘nationaal ongeluk’. In ruil voor dergelijke steunbetuigingen treedt de CSU al decennia lang op als hoeder van Beckenbauers roerige privé-leven. Hij heeft vijf kinderen bij drie vrouwen, maar ontsnapt steevast op keizerlijke wijze aan de giftige pijlen van de Duitse pers.

Als hij, in zijn tweede huwelijk, een buitenechtelijke zoon verwekt bij een secretaresse van Bayern München, zegt zijn streng katholieke vriend Stoiber in Bild: „De Heer verheugt zich op elk kind.” Beckenbauer komt zelf altijd weg met opvallende uitspraken. Een bloemlezing. „Een man heeft om de tien jaar behoefte aan een nieuwe vrouw in zijn leven” (1987). „Nu West- en Oost-Duitsland weer een natie vormen, houdt niemand ons ooit nog van de wereldtitel af” (1989). „Als ik opnieuw word geboren, wil ik een vrouw zijn” (2002). In reactie op vragen naar het kind bij zijn secretaresse: „Ik wist niet dat het leven nog zulke verrassingen voor mij in petto had.”

Beckenbauer becijfert in de populaire Duitse talkshow ‘Beckmann’ dat hij jaarlijks zo’n driehonderd dagen van huis is voor media-optredens, presentaties en sponsorverplichtingen. „Bovendien praat ik alleen nog maar over voetbal. En dat terwijl ik veel meer interesses heb. Zo ben ik bijvoorbeeld een liefhebber van het werk van Nietzsche en mag ik graag klassieke concerten bezoeken.”

De media analyseren al decennia lang het fenomeen Beckenbauer. Hij zou zichzelf tegenspreken, als trainer betonvoetbal propageren en azen op het voorzitterschap van de FIFA. Maar hij wordt ook geprezen om zijn voorkomendheid, zijn open manier van communiceren en zijn heldere voetbalverstand. Hij wordt genoemd als opvolger van UEFA-voorzitter Lennart Johansson. Maar, stelt Die Welt in een hilarische analyse, „hij zou ook een prima paus zijn, geschikt als Dalai Lama, baas van Greenpeace, secretaris-generaal van de Verenigde Naties of keizer van China”.