Het monster in je lieveling

Welke boeken zijn aanraders voor beginnende en geoefende lezers? Een tweewekelijks rondje langs de eeuwige jachtvelden van de wereldfictie brengt Pieter Steinz bij Der Vorleser van Bernhard Schlink

Bernhard Schlink Foto Jerry Bauer
Bernhard Schlink Foto Jerry Bauer Bauer, Jerry

„Ik houd van de waarheid die alleen door verhalen kan worden overgebracht”, zei de Duitse schrijver en rechtswetenschapper Bernhard Schlink eens. „Soms biedt een verhaal meer inzicht dan welke wetenschappelijke verhandeling of theorie ook.” Tussen de juridische artikelen door – en na een reeks succesvolle misdaadromans – publiceerde hij in 1995 Der Vorleser, een kleine roman over de liefde van een schooljongen voor een oudere vrouw met een verborgen oorlogsverleden. Het eenvoudig gestileerde en ontroerende verhaal, dat zich onder andere liet lezen als een parabel over schuldgevoel en verwerking van de nazi-tijd, raakte een gevoelige snaar in Duitsland. Schlink was bepaald niet de eerste literator die zich met zogeheten Vergangenheitsbewältigung bezighield, maar hij werd wél een van de succesrijkste. Honderdduizenden Duitsers lazen Der Vorleser, waarna het boek in meer dan twintig landen in vertaling uitkwam en hogelijk werd geprezen.

In Nederland was De voorlezer – in 1996 vertaald door Gerda Meijerink – wat in bioscooptermen een sleeper wordt genoemd: de wisselend besproken roman werd pas lang na verschijning populair, vooral nadat Rudy Kousbroek in NRC Handelsblad had geschreven dat hij nog nooit een boek had gelezen ‘dat zo’n inzicht geeft in hoe het is om een Duitser te zijn’. Dat niet iedereen even himmelhoch jauchzend was, bleek een tijdje later toen de Engelse schrijver Frederic Raphael ‘Schlinks uitgekookte werkstuk’ beschuldigde van stilistische clichématigheid en ‘Germaans zelfbeklag’. Wat hem vooral ergerde was het feit dat Schlink met The Reader – en vooral met zijn karakterisering van Hanna, de vrouw die willens nillens oorlogsmisdadiger wordt – wederom ‘de onschuld van het gewone volk in het nazidom’ propageerde.

Schlink vond het onbegrijpelijk dat hij ervan werd beschuldigd de verantwoordelijkheid van het Duitse volk voor de nazi-misdaden te vergoelijken. „Het meelopen met de nazi’s is niet mijn thema”, zei hij in 1998 in een interview; „niet voor niets is de hoofdpersoon van mijn boek een jongen die de oorlog niet bewust heeft meegemaakt. De voorlezer speelt zich na de oorlog af en behandelt aan de hand van een liefdesverhaal het grote probleem van de Nachkriegsgeneration: hoe kunnen we in het reine komen met het feit dat de mensen die we in onze jeugd liefhadden, nazi’s waren.”

De heldere, uitgebeende stijl die Schlink ontwikkelde in zijn misdaadromans kwam terug in De voorlezer; daarnaast verloochende hij zijn liefde voor de goed uitgewerkte intrige niet. De voorlezer is in het eerste deel, dat eind jaren vijftig speelt, vooral een sensueel verslag van een allesverterende liefde, die eindigt wanneer Hanna op een dag spoorloos uit Michaels leven verdwijnt. Het tweede deel, waarin Michael Hanna na acht jaar terugziet in de beklaagdenbank van een Auschwitzproces, geeft de sleutel voor twee raadsels die Hanna aankleven: waarom vroeg ze de vijftienjarige Michael altijd om haar voor te lezen uit de wereldliteratuur, en waarom verkoos ze een baan als kampbewaakster boven een promotie in de elektronicafabriek waar ze in 1944 werkte?

In het derde deel van De voorlezer, dat in vogelvlucht Hanna’s gevangenisstraf en zelfmoord beschrijft, wordt duidelijk dat ook de rest van Michaels leven beheerst zal worden door zijn jeugdliefde voor een oorlogsmisdadigster. Zoals Schlink al zei in 1998: „Als Hanna onschuldig was, hoefde Michael niet te lijden aan zijn liefde voor haar, en was De voorlezer er helemaal niet geweest. Als je niet hoeft na te denken over het antwoord op de vraag ‘hoe had jij gehandeld?’, dan was je je handen in onschuld. Als alle nazi’s monsters waren, mijlenver van ons verwijderd, dan hadden we geen probleem. Maar het zijn mensen zoals Hanna, zoals mijn Engelse leraar, zoals onze lieve ouders.”

Reacties: steinz@nrc.nl