Wie er ook wint – de VVD verandert Uiteindelijk gaat het om de macht in het land

Als vanavond bekend is wie de nieuwe lijsttrekker van de VVD wordt, begint de strijd pas echt. In alle scenario’s zullen de scheuren in de partij alleen maar dieper worden.

Vanavond om drie minuten over half acht is officieel bekend welke kant het opgaat met de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD). De nieuwe leider wordt óf Mark Rutte óf Rita Verdonk – met de complimenten aan Jelleke Veenendaal. De VVD is van plan een feest van politieke eenheid te vieren. Maar gezien de diepe scheuren die de lijsttrekkersverkiezing heeft veroorzaakt in de partij, zal de verdeeldheid in de VVD waarschijnlijk eerder toe- dan afnemen.

De beelden die beide campagneteams tijdens de strijd om het liberale lijsttrekkerschap de afgelopen weken hebben opgeroepen, waren geschilderd in primaire kleuren. Volgens het kamp-Verdonk was een stem voor Rutte een stem voor een regentenpartij, opgesloten in Den Haag. Volgens het kamp-Rutte betekent winst van Verdonk dat de VVD wordt gekaapt door populistische buitenstaanders. Een kleine 75 procent van de VVD-leden heeft gestemd. Van de 39.028 stemgerechtigde leden brachten er 28.789 hun stem uit: 11.708 stemmen werden per post uitgebracht, 14.249 via internet en 2.832 telefonisch.

Wie ook wint, één ding is zeker: de VVD zoals die was, zal ophouden te bestaan. Welke scenario’s tekenen zich af op dit moment?

Indien Mark Rutte lijsttrekker wordt, betekent dit dat de leden hebben gekozen voor een gematigd, neoliberaal profiel van de partij. Rutte stelt zich voor een ‘bindend leider’ te zijn. De VVD slaat dan de genuanceerde weg in van schikken en plooien in het midden van het politieke polderlandschap. Rutte wil bijvoorbeeld af van de discussie over het bijzonder onderwijs. Onder aanvoering van toenmalig Kamerlid Ayaan Hirsi Ali stelde de VVD het bestaansrecht van moslimscholen ter discussie. Naar de mening van Hirsi Ali (en van de VVD onder oud-partijaanvoerder Jozias van Aartsen) was het islamitisch onderwijs niet bevorderlijk voor de integratie van moslims in de samenleving. Rutte wil dat er niet getornd wordt aan het Grondwetsartikel 23, waarin de vrijheid van onderwijs is verankerd.

Rutte is geen man van oneliners. Zijn verkiezingsposter leest als een multiple-choice-opdracht: „Liberale waarden, energiek, leiderschap, ambitie, integriteit.” En hij heeft niet één doel, maar een ‘Negen Punten Plan’ voor economie, milieu, tweeverdieners, armoedebestrijding, integratie en immigratie, nationale trots, eerbied voor ouderen en veiligheid.

Dit scenario betekent dat de VVD zich in het midden van het politieke landschap positioneert, waar CDA en PvdA zich ook al bevinden. Het ‘broertje van Wouter Bos’ zoals Kamervoorzitter – en VVD-fractielid – Frans Weisglas hem noemde, zal zich met name tegen de PvdA-leider gaan afzetten. Het belangrijkste punt van verschil zal de hypotheekrenteaftrek worden.

Vervolg VVD: pagina 2

PvdA-leider Bos wil de hypotheekrenteaftrek afbouwen, terwijl Rutte tijdens zijn campagne al gezegd heeft dat hij die gaat beschermen.

Het leiderschap van Rutte betekent goed nieuws voor bijvoorbeeld Geert Wilders, het van de VVD afgescheiden Kamerlid die met zijn Partij voor de Vrijheid de verkiezingen in wil. Of voor andere politieke ondernemers die mikken op de grote groep van ontevreden, zwevende kiezers, goed voor ongeveer 25 van de 150 Kamerzetels.

Als Rutte wint, betekent dit niet automatisch dat Rita Verdonk van het politieke toneel verdwijnt. Zij kan dan, door als rechtsbuiten op te treden, proberen de rechterflank van het politiek spectrum te bedienen. Op die manier kan zij ook de koers van de VVD onder Rutte bijsturen.

Wanneer de leden Verdonk kiezen, wordt zij voorlopig lijsttrekker en partijleider vanuit haar positie in het kabinet- Balkenende II. Aangezien zij niet op de lijst stond voor de Tweede Kamer bij de verkiezingen van 2003, kan zij geen fractievoorzitter worden. Mark Rutte zou dat bij zíjn winst wél worden.

De VVD zal onder Verdonk een robuuste partij worden, aan de rechterkant van het politieke spectrum. Verdonk kiest, in haar eigen woorden, een meer populistische koers. Zij streeft ernaar van de VVD een echte volkspartij te maken, met drie hoofdpunten in het vizier: ruim baan voor ondernemers, goede zorg voor ouderen en een harder optreden door de overheid („afspraak is afspraak”). Haar afhandeling van de kwestie-Hirsi Ali, waarbij zij haar partijgenote sommeerde haar Nederlandse paspoort in te leveren, noemde zij later als voorbeeld van haar daadkracht of „rechte rug”.

Niet alleen de koers, maar ook het karakter van de VVD zal veranderen. Niet de verzoenende, meer multiculturele, tendens van Rutte, maar het streven van Verdonk naar verplichte assimilatie van migranten en hun nakomelingen gaat dan de boventoon voeren.

Voor CDA en PvdA is het leiderschap van Verdonk goed nieuws. Voor het kwijnende D66 zou het een geschenk uit de hemel kunnen zijn: deze partij kan zich profileren als het genuanceerde liberale alternatief. Het politieke midden, waar naar politicologische wijsheid zich de meeste kiezers bevinden, ligt dan voor deze partijen open. De politieke verschillen tussen links en rechts in de politiek worden manifester – en voor burgers wordt de keuze voor de ene of de andere partij duidelijker.

Ontevreden kiezers krijgen in het scenario-Verdonk een eigen kampioen in de Haagse politieke arena. Zo ziet Verdonk zichzelf ook graag: als één van die burgers die ontevreden op de bank naar Den Haag Vandaag zat te kijken, en bij toeval op een ministersstoel is beland.

Onderdeel van dit scenario is ook politieke turbulentie op korte termijn. De lijsttrekker van de populistische VVD zal vanuit het kabinet campagne gaan voeren. De eenheid van het kabinetsbeleid komt dan in gevaar. De afgelopen weken bleek al dat Verdonk dwars door de portefeuilles van haar collega’s marcheert als het zo uitkomt. Verdonk stond op de tenen van Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD) met haar kritiek op het ouderenbeleid, bruskeerde minister Bot (Buitenlandse Zaken, CDA) met haar eigen Turkije-politiek en stond in het kabinet alleen met haar optreden in de zaak-Hirsi Ali. Veelzeggend in dit verband was dat premier Balkenende (CDA) vlak daarna liet weten dat hij zich heel goed een politieke toekomst kan voorstellen zonder samenwerking met de VVD.

Gezien de beschuldigingen over en weer in de afgelopen weken van manipulatie van de verkiezingen, en de grote achterliggende belangen van beide kampen, is het niet denkbeeldig dat de uitslag aanleiding zal zijn voor nieuwe conflicten. Uiteindelijk draait de strijd om het lijsttrekkerschap om de macht in de partij en op termijn mogelijk om de macht in het land.

Die spanning kan leiden tot scheuring van de VVD. Op lokaal niveau heeft zich dit voorgedaan bij de recente gemeenteraadsverkiezingen in Wassenaar, een belangrijk VVD-bastion. Daar scheidde zich een groep ontevredenen af onder de naam Wat Wassenaar Wil. Het resultaat was dat de VVD in die gemeente vijf van de elf zetels verloor. Indien het Wat Wassenaar Wil-sentiment de VVD in zijn greep krijgt, staan alle opties open. Politieke instabiliteit, kabinetscrisis, en vervroegde verkiezingen.

    • Frank Vermeulen