Leuk, zo’n verkiezing, maar het maakt nu echt wat uit

Met Mark Rutte komt de VVD in het politieke midden, tussen CDA, PvdA en D66.

Met Rita Verdonk krijgen ontevreden kiezers een eigen kampioen in Den Haag.

Vanavond om drie minuten over half acht is officieel bekend welke kant het opgaat met de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD). De nieuwe leider wordt óf Mark Rutte óf Rita Verdonk – met de complimenten aan Jelleke Veenendaal. De vraag is wat de keus voor de ene of de andere kandidaat voor gevolgen heeft. Voor de VVD, voor het politieke landschap maar uiteindelijk, natuurlijk, voor de Nederlandse burgers.

De beelden die beide campagneteams tijdens de strijd om het liberale lijsttrekkerschap de afgelopen weken hebben opgeroepen, waren geschilderd in primaire kleuren. Volgens het kamp-Verdonk is een stem voor Rutte een stem voor oude politiek, voor een regentenpartij opgesloten in Den Haag. Volgens het kamp-Rutte betekent winst van Verdonk dat de VVD wordt gekaapt door populistische buitenstaanders. Wie ook wint, één ding is zeker: de VVD zoals die was, zal ophouden te bestaan. Welke scenario's tekenen zich af op dit moment?

1 RUTTE WINT

Indien Mark Rutte lijsttrekker wordt, betekent dit dat de leden hebben gekozen voor een gematigd, neo-liberaal profiel van de partij. Rutte, voorheen human resources manager bij Unilever, stelt zich voor een ‘bindend leider’ te zijn. De VVD slaat dan de genuanceerde weg in van schikken en plooien in het midden van het politieke polderlandschap. Rutte wil bijvoorbeeld af van de discussie over het bijzonder onderwijs. Onder aanvoering van Kamerlid Ayaan Hirsi Ali stelde de VVD het bestaansrecht van moslimscholen ter discussie. Naar de mening van Hirsi Ali, en van de VVD onder oud-partijaanvoerder Jozias van Aartsen, was het islamitisch onderwijs niet bevorderlijk voor de integratie van moslims in de samenleving. Rutte, en met hem bijvoorbeeld fungerend fractievoorzitter Willibrord van Beek, wil dat er niet getornd wordt aan het Grondwetsartikel 23, waarin de vrijheid van onderwijs is verankerd.

De lijn-Rutte is er niet één van oneliners . Zijn verkiezingsposter leest als een multiple-choice opdracht: „Liberale waarden, energiek, leiderschap, ambitie, integriteit.” En hij heeft niet één doel maar een ‘Negen Punten Plan’ voor economie, milieu, tweeverdieners, armoedebestrijding, integratie en immigratie, nationale trots, eerbied voor ouderen en veiligheid.

Dit scenario betekent dat de VVD zich in het midden van het politieke landschap positioneert, waar CDA en PvdA zich ook al bevinden. Het ‘broertje van Wouter Bos’ zoals Kamervoorzitter - en VVD-fractielid - Frans Weisglas hem noemde, zal zich met name tegen de PvdA-leider gaan afzetten. Het belangrijkste punt van verschil zal de hypotheekrenteaftrek worden. Bos wil die afbouwen, terwijl Rutte nu al gezegd heeft dat hij die gaat beschermen.

Het leiderschap van Rutte betekent goed nieuws voor bijvoorbeeld Geert Wilders, het van de VVD-afgescheiden Kamerlid die met zijn Partij voor de Vrijheid de verkiezingen in wil. Of voor andere politieke ondernemers die mikken op de grote groep van ontevreden, zwevende kiezers, goed voor ongeveer 25 Kamerzetels.

Overigens als Rutte wint, betekent dit niet automatisch dat Rita Verdonk van het politieke toneel verdwijnt. In het voor de VVD meest positieve scenario zal zij zich schikken in de rol van ‘tweede man’. Zij kan dan, door als rechtsbuiten op te treden, proberen de rechterflank van het politiek spectrum te bedienen. Op die manier kan zij ook de koers van de VVD onder Rutte bijsturen.

2 VERDONK WINT

Als de leden Verdonk kiezen, wordt zij voorlopig lijsttrekker en partijleider vanuit haar positie in het kabinet-Balkenende II. Aangezien zij niet op de lijst stond voor de Tweede Kamer bij de verkiezingen van 2003, kan zij geen fractievoorzitter worden. Mark Rutte zou dat bij zíjn winst wél worden.

De VVD zal in dit scenario een robuuste partij worden, aan de rechterkant van het politieke spectrum. Verdonk kiest in haar eigen woorden een meer populistische koers. Zij streeft ernaar van de VVD een echte volkspartij te maken, met drie hoofdpunten in het vizier: ruim baan voor ondernemers, goede zorg voor ouderen en een harder optreden door de overheid (,,afspraak is afspraak”). Haar afhandeling van de kwestie-Hirsi Ali, die zij sommeerde haar paspoort in te leveren, noemde zij later als voorbeeld van haar daadkracht of ,,rechte rug”.

Niet alleen de koers, maar ook het karakter van de VVD zal ingrijpend veranderen. Het is de afgelopen weken duidelijk geworden dat de meeste partijprominenten – van Nijpels tot Jorritsma en van Dijkstal tot Vonhoff – Verdonk niet zien zitten als leider. Omgekeerd liet Verdonk weten dat zij niet verlegen zit om prominente partijleden. Een consequentie kan dus zijn dat bekende, gematigde liberalen de partij verlaten en misschien op zoek gaan naar een nieuw politiek onderdak.

Voor CDA en PvdA is het leiderschap van Verdonk goed nieuws. Voor het kwijnende D66 zou het een geschenk uit de hemel kunnen betekenen: deze partij kan zich profileren als het genuanceerde liberale alternatief. Het politieke midden, waar naar politicologische wijsheid zich de meeste kiezers bevinden, ligt dan voor deze partijen open. De politieke verschillen tussen links en rechts in de politiek worden manifester – en voor burgers wordt de keuze voor de ene of de andere partij duidelijker.

Ontevreden kiezers krijgen in dit scenario een eigen kampioen in de Haagse politieke arena. Zo ziet Verdonk zichzelf ook graag: als één van die burgers die ontevreden op de bank naar Den Haag Vandaag zat te kijken, en bij toeval op een ministersstoel is beland.

Onderdeel van dit scenario is ook politieke turbulentie op korte termijn. De lijsttrekker van de populistische VVD zal vanuit het kabinet campagne gaan voeren. De afgelopen weken bleek al dat zij daarbij dwars door de portefeuilles van haar collega’s marcheert als het zo uitkomt. Veelzeggend in dit verband was al dat premier Balkenende bekendmaakte dat hij zich heel goed een politieke toekomst kan voorstellen zonder samenwerking met de VVD.

3 TOO CLOSE TO CALL

De verkiezingsuitslag kan uitvallen in een nipte overwinning voor één van beide kandidaten. In dat geval is een conflict over de uitslag niet denkbeeldig. Bijvoorbeeld omdat tijdens de campagne met name het kamp-Verdonk het partijbureau en het kamp-Rutte van manipulatie heeft beschuldigd. Dit kan rechtstreeks leiden tot scheuring van de VVD. Op lokaal niveau heeft zich dit voorgedaan bij de recente gemeenteraadsverkiezingen in Wassenaar, een belangrijk VVD-bastion. Daar scheidde zich een groep ontevredenen af onder de naam Wat Wassenaar Wil. Het resultaat was dat de VVD in die gemeente vijf van de elf zetels verloor.

Indien het Wat Wassenaar Wil-sentiment de VVD in zijn greep krijgt, is de kans groot dat het kabinet op korte termijn valt: de coalitie heeft dan geen meerderheid meer. Aan de verkiezingen zal vervolgens een VVD onder leiding van Rutte meedoen én een nieuwe Verdonk-partij. De uitslag daarvan valt niet te voorspellen.

Vandaag in Who's Next: Mark Rutte. RTL7 om 12.40 uur en 17.45 uur.

    • Frank Vermeulen