Klik, stuur en kassa!

Iedereen met een camera in zijn mobieltje kan een foto maken voor de voorpagina van de krant.

Leidt dat tot het einde van de fotojournalistiek?

Amateurbeelden die de kranten haalden: de Abu Ghraib gevangenis (boven) en de supportersrellen op het Leidseplein Foto AP

Het bekendste Nederlandse voorbeeld is de foto van Theo van Gogh, vlak nadat hij werd doodgeschoten en neergestoken in Amsterdam op de Linnaeusstraat, in november 2004. Een voorbijganger, Aron Boskma, nam met een mobiele telefooncamera vanuit zijn auto een foto van de dode Van Gogh met twee messen in zijn lichaam. Nadat hij op Teletekst had gelezen dat het om Theo van Gogh ging, verkocht hij het beeld aan De Telegraaf. De foto kwam op de voorpagina. Tien jaar geleden zou Boskma geïnterviewd zijn als ooggetuige; door zijn camera was hij nu zelf de maker van het nieuws.

Iedereen kent ook de beelden van de aanslagen van 9/11, de foto’s uit de Abu Ghraib gevangenis in Irak, de bomaanslagen in Madrid, de Tsunami en de orkaan Katrina in New Orleans. Al die gebeurtenissen zijn door amateurs dankzij hun mobiele telefoons met camera vastgelegd op video en foto. En al die beelden roepen de vraag op of dit aanbod leidt tot het einde van de fotojournalistiek.

Amateurfotografie is getuigenfotografie. Het is de ware ellende op telefoonformaat. En de beelden voorzien in een behoefte. De lezer of tv-kijker die is murw geslagen door foto’s van uitgemergelde Afrikaanse kinderen – hoe mooi en esthetisch ook gefotografeerd – wil meer. Hij wil dichterbij komen; en veel dichterbij dan de beelden van de slachtoffers of ooggetuigen zelf, kan niet.

„Being there is de essentie van de journalistiek”, schreef de legendarische hoofdredacteur Harold Evans van The Sunday Times dertig jaar geleden al in een boek over fotojournalistiek. Het is nu de praktijk. De amateur- of getuigenfotograaf maakt de gebeurtenis mee, en daarmee ook de kijker. Een professionele fotojournalist komt altijd pas achteraf aansnellen, om de gevolgen van de gebeurtenis te fotograferen.

Inmiddels begint ook het aanbod van al die getuigenbeeldtaal zich te stroomlijnen, vooral dankzij internet. „Join Scoopt today and snap...send...sell!”, zo stimuleert de Amerikaanse website scoopt.com iedereen foto’s in te sturen. De site verzamelt foto’s, video’s, podcasts, teksten en commercials van amateurs en verkoopt die aan professionele afnemers. Datzelfde gebeurt op spymedia.com, flickr.com of imagefolio.com.

In Nederland werkt bijvoorbeeld de nieuwssite nu.nl al twee jaar samen met het persbureau ANP, waar bijna alle Nederlandse kranten en nieuwssites gebruik van maken. Af en toe komen de amateurfoto’s ‘op het net’ van het ANP, vertelt Leo Blom, chef van de fotoredactie. „Als ze iets toevoegen aan onze eigen foto’s.” Ook gebeurtenissen waar de eigen ANP-fotograaf nog niet is, maar waar binnen een kwartier wel al beelden binnenkomen via nu.nl, komen op het net. Blom zet er altijd bij dat het amateurfotografie is.

De snelle beelden worden vooral door internetklanten gebruikt die meteen willen publiceren. Kranten zijn trager en wachten vaak op professioneel beeld, tenzij dat er niet is. De foto die een Nederlandse reiziger boven een brandend vliegveld nabij London nam met zijn mobieltje, haalde in december vorig jaar de voorpagina van De Volkskrant.

Er zitten ook risico’s aan het gebruik van amateurfotografie, omdat de betrouwbaarheid moeilijk is in te schatten, zegt Blom van het ANP. De Spaanse krant La Vanguardia plaatste op 1 januari 2005 op zijn voorpagina een amateurfoto van wat de tsunami in Indonesië leek, maar in werkelijkheid een beeld was van een tyfoon in China twee jaar eerder. Een ander probleem is de kwaliteit. De beelden missen de esthetiek en het blikveld – nieuwswaarde, uitsnede, standpunt, kleurgebruik – van de professional.

Op internet is de amateur-nieuwsfoto alomtegenwoordig. Amateurs maken zelf hun nieuws en nemen zelf hun foto’s en lezen en bekijken die van andere amateurs. Door het aanbod, en door de vraag, zullen ook kranten meer amateurfotografie gaan gebruiken. Niet in plaats van, maar naast de beelden van professionele fotografen. Het meest recente voorbeeld is een voorpagina van NRC Handelsblad met een getuigenverslag van rellen met Ajaxsupporters op het Leidseplein, gemaakt met mobieltjes. Vaag beeld met onduidelijke schimmen die de sfeer van dat moment goed pakten. Daarnaast stond een foto van een persbureau van de situatie achteraf, goed van scherpte, kleur en uitsnede. Getuige en professional vulden elkaar prachtig aan.

Annelies Kuiper is fotoredacteur van nrc.next.

Kijk voor beelden van ‘Picture this!’ op www.nederlandsfotomuseum.nl. Kijk voor amateurvideo’s van 9/11 bij www.newyorktimes.com