Vrome vrouwen, vogels en insecten

Donderdag wordt voor het eerst de Academische Jaarprijs uitgereikt aan een Nederlandse universiteit. Een wedstrijd in het toegankelijk maken van wetenschap.

Het Wageningse team presenteert zijn project met een insectendans. (Foto Heleen van der Kwaak)

Professor Piet Borst, lid van jury van The Battle of the Universities, vroeg zich in eerste instantie af of dit nu de manier was om wetenschap voor een groot publiek toegankelijk te maken. „Waarom kunnen alleen universiteiten aan de wedstrijd meedoen en mensen van andere onderzoeksinstituten niet? Maar gaandeweg ben ik het leuk gaan vinden. De inzendingen zijn van hoge kwaliteit en weten op een leuke en originele manier het publiek te bereiken.”

In september 2005 schreven 65 teams zich in voor de wedstrijd om de Academische Jaarprijs, die is georganiseerd door NRC Handelsblad, de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). In december koos de jury 13 teams, één van iedere universiteit. De inzendingen van Wageningen, Groningen en Leiden zijn twee weken terug als eerste drie geëindigd. Donderdag 1 juni maakt de jury bekend welke van de drie universiteiten de hoofdprijs van 100.000 euro wint.

Alle inzendingen behandelen een bèta-onderwerp, behalve die van Leiden. Het Leidse team belicht de positie van middeleeuwse vrouwen die zich verbonden aan kerken zonder dat ze een officiële status hadden: de stadskluizenaressen of profetessen. Als Leiden zijn zin krijgt, staat het stadje Zaltbommel voorjaar 2007 in het teken van de geloofsbeleving van deze vrouwen. In de Maartenskerk van Zaltbommel zijn de restanten van een zogenoemde kluis te zien, waar één van deze kluizenaressen zich had ingemetseld en zo haar ascetische leven vorm gaf.

Ondanks hun zelfgekozen opsluiting hadden de kluizenaressen contact met de bevolking, bijvoorbeeld door raampjes aan de straatkant of in de kerk. Zij schreven ook religieuze teksten en liederen. Historica Anneke Mulder: „Het Sacramentsfeest is bijvoorbeeld door kluizenaressen bedacht.” Tijdens de manifestatie in Zaltbommel moeten zangkoren delen van deze Sacrementsliturgie ten gehore brengen – een première – zal er toneel worden gespeeld en religieuze stadskunst worden geëxposeerd. De bevolking in Zaltbommel doet enthousiast mee. Anneke Mulder: „Het onderwerp, de geloofsbeleving van vrouwen, spreekt veel mensen aan.”

Naast de feestelijkheden in Zaltbommel komt er ook een tentoonstelling in de Amsterdamse schuilkerk Ons Lieve Heer op Solder, zijn er debatten en is er een website. Anneke Mulder: „Wij willen dat mensen door de religieuze beleving van deze kluizenaressen gaan nadenken over de positie van de vrouw in de hedendaagse religie.”

Het team van Wageningen Universiteit (WU) stelt voor heel Wageningen van 18 tot 24 september te laten meedoen aan een Festival der Insecten en de stad te veranderen in een City of Insects. Bij de presentatie voor de jury, twee weken terug, verkleedde het hele team zich als insect. Hoogleraar entomologie Marcel Dicke van WU: „Mensen weten weinig van insecten. Een vlinder is in hun beleving geen insect, maar een rups weer wel. En veel mensen weten niet dat je insecten kan inzetten tegen ziektes en insectenplagen. Het doorgeven van wetenschappelijke resultaten naar een breed publiek zorgt voor een herwaardering van deze diertjes. Een recente studie heeft laten zien dat de bezigheden van insecten in de VS een waarde van 57 miljard dollar per jaar vertegenwoordigen. Dat is tien procent van het jaarlijkse Amerikaanse defensiebudget!”

In de Wageningse festivalweek wordt wetenschappelijk onderzoek gepresenteerd, stellen kunstenaars insectenkunstwerken ten toon en zullen restaurants insecten op het menu zetten. Dicke: „Mensen zijn bang voor insecten, maar beseffen niet dat ze zonder insecten niet kunnen leven.”

Ook in de inzending van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) spelen insecten een rol, maar de hoofdrol is weggelegd voor een vogel. Rupsen zijn van groot belang voor het broeden van de bonte vliegenvanger, een zangvogel die veel in Nederland voorkomt. Door het opwarmende klimaat komen de rupsen echter eerder uit. Daarom moet de bonte vliegenvanger eerder uit Afrika vertrekken, voordat de rupsen in vlinders veranderen. Anders heeft het nageslacht niets te eten. Het team van de RUG, geleid door bioloog Christiaan Both, wil onder de titel ‘Vreemde vogels en klimaatsverandering, een schitterend inzicht’ een film maken waarin meer dan 25 jaar onderzoek is samengevat waarom de vliegenvanger niet eerder uit Afrika vertrekt.

Both, die het net heel druk heeft met een babyboom onder mezen: „Het gaat ons erom de rol van een vogel zo uit te leggen dat het ook iets zegt over onze veranderende wereld en de rol van mensen daarin. Zo kun je laten zien hoe spannend wetenschappelijk onderzoek kan zijn.”

www.academischejaarprijs.nl