In de watten

De hervorming van de sociale zekerheid betekent ook ingrepen in de arrangementen die het personeel in de sociale zekerheid voor zichzelf had getroffen.

UWV-topman J.Linthorst: 'Wij doen wel ons best'(Foto UWV)

In het bedrijfsleven haalt niemand zoiets in zijn hoofd: zes bedrijven in één keer laten fuseren. Bij de overheid wel. Vier jaar geleden werden zes organisaties in de sociale zekerheid samengevoegd. De nieuwe organisatie, UWV gedoopt (uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen), werd verantwoordelijk voor twee grote werknemersverzekeringen: de WAO en de WW. Een reorganisatie zonder weerga in de sociale zekerheid.

De helft van het personeel, bijna tienduizend mensen, moest op zoek naar een nieuwe werkgever, de huisvesting drastisch worden ingekrompen, administratieve systemen in elkaar geschoven. De reorganisatie moest tot een bezuiniging leiden van 25 procent op de uitgaven (400 miljoen euro). „Een niet eerder vertoonde operatie”, constateert J. Linthorst, jarenlang PvdA-wethouder in Rotterdam onder burgemeester Bram Peper, sinds bijna twee jaar aan het hoofd van het UWV. Hij ontvangt op zijn kamer: glazen tafel, grijze stoelen, een bureau, verder is de kamer leeg.

Zijn voorganger T.Joustra vertrok met veel publiciteit wegens een conflict met de minister over de dure inrichting van zijn kantoor. Bijna de helft van de mensen die wegens de sanering weg moeten, is inmiddels weg. „We halen overal de krant mee”, zegt Linthorst misprijzend, behalve met dit soort dingen. „Als bij Nedcar duizend mensen worden ontslagen haalt dat wel de voorpagina.”

Linthorst vertelt over de jonge geschiedenis van het UWV. De reorganisatie was in meer dan één opzicht een unieke operatie. Personeel dat werklozen of arbeidsongeschikten aan een uitkering helpt wordt nu zelf werkloos. „Er is geen ervaringsdeskundige die je kunt raadplegen”, zegt hij.

Wat het fusieproces er niet eenvoudiger op maakt, zegt Linthorst, is dat vanuit politiek Den Haag de druk wordt opgevoerd terwijl de fusie in volle gang is. „Alle wetten die wij uitvoeren kwamen ter discussie”, zegt hij. Balkenende II gaf opdracht tot de herkeuring van 340.000 WAO’ers, „een gigantische klus”. Een nieuwe arbeidsongeschiktheidswet werd ingevoerd: de WIA. Onder Balkenende I was al besloten dat voortaan de belastingdienst de inning van sociale premies voor haar rekening zou nemen. Dit betekende dat de werkgeversdivisie van het UWV, met een kleine drieduizend werknemers, zou ophouden te bestaan.

Over de reorganisatie verscheen deze maand een boek. Psycholoog Vittorio Busato schreef in opdracht van het UWV Van loyaliteit naar mobiliteit. Het boek is het verhaal van een cultuuromslag in een afgeschermde organisatie. ‘Het was in deze sector niet uitzonderlijk dat kinderen hun ouders als werknemers opvolgden’, zegt UWV-manager Jacques Spijkers in het boek. En Jacques Hylkema, reorganisator bij het UWV: ‘Het unieke is dat er in de wereld van de sociale zekerheid zelden collectief gedwongen ontslagen zijn gevallen die leiden tot het werkelijk ontslaan van mensen. (...) Zeker in de ambtelijke wereld zie je dat werknemers vaak worden rondgepompt.’ Harm Jan van der Veen bracht werknemers van het UWV die hun baan dreigden te verliezen in contact met potentiële nieuwe werkgevers. ‘Ik moedigde hen aan om (...) tevens inhoudelijke vragen over het werk te stellen in plaats van alleen maar vragen over vrije dagen, vakantiegeld en secundaire arbeidsvoorwaarden. Ik denk dat een flink aantal zo wel heeft ontdekt dat het bij het UWV allemaal zo slecht nog niet was’, zegt hij in het boek. Een geheel verzorgde baan voor het leven, zo blijkt uit het boek, was de norm voor het personeel van de sociale zekerheid. Zou de dure inrichting van de directiekamers tot dezelfde norm behoord hebben?

UWV’ers die kunnen blijven zullen in hun nieuwe baan genoegen moeten nemen met minder zorgeloze arbeidsvoorwaarden. „Ik trof een organisatie aan, waar mensen behoorlijk in de watten werden gelegd”, vertelt Linthorst. „Gedwongen ontslagen waren een nieuw fenomeen. Het was moeilijk mensen er bewust van te maken, dat er een leven is na het UWV, dat ze niet moeten w achten, maar hun lot in eigen hand moeten nemen. Ze waren gewend dat het management altijd wel weer met een oplossing kwam.”

Linthorst vertelt dat volgens het sociale plan gedwongen ontslag eerst niet eens mogelijk was. De personeelsvermindering moest uit natuurlijk verloop en herplaatsing komen. In het najaar van 2004 kwam er onder zijn leiding een nieuw sociaal plan. „UWV-breed drong door: [zonder gedwongen ontslagen] lukt dit niet meer, dit is niet eerlijk tegenover de medewerkers.” Voortaan kan het UWV „ook formeel afscheid nemen” van werknemers, zegt Linthorst over de gedwongen ontslagen.

Toch is sinds de reorganisatie dat met niet meer dan 13 van de 10.000 mensen gebeurd. Hoe kan dat? Linthorst: „Bij de aanvang van het UWV was het motto ‘werk boven uitkering’. Dit sloeg onmiddellijk op onszelf terug: hoe het goede voorbeeld te geven?”

De strategie bij de reorganisatie was mensen in een vroeg stadium aanmoedigen zelf op zoek te gaan naar een nieuwe baan. Het UWV zelf gaat ook op zoek naar nieuw werk voor de werknemers. Linthorst: „Als ze bij de belastingdienst mensen nodig hebben staan wij als eerste voor de deur.” Ook bij gemeenten en andere overheidsorganisaties vonden grote aantallen oud-UWV’ers een nieuwe baan.

Zij krijgen in de regel voorrang boven de werklozen die bij het UWV staan ingeschreven? Linthorst: „Ik hoop dat niemand het gek vindt dat wij als werkgever onze medewerkers van werk naar werk naar begeleiden.”

Toen de boodschap dat hun werk zou verdwijnen „geland” was, zoals dat in -Zijn jargon heet, legden UWV’ers volgens Linthorst hun vroegere passiviteit af. „Mensen hebben dit gebruikt om een wending te geven aan hun leven. Ze kwamen met oplossingen die wij nooit hadden kunnen bedenken.” Zoals Arno van der Klaauw (48), die na vijfentwintig jaar in de sociale zekerheid voor zichzelf begon, als tennisleraar. „De taken van mijn afdeling worden afgeschaft. Een beter moment om voor jezelf te beginnen is er niet”, zegt hij.

Linthorst denkt dat het moeilijkste nog moet komen. Nu ongeveer de helft van de mensen die weg moesten weg is, verwacht hij geen grote groepen meer aan een andere baan te kunnen helpen, zoals een baan bij de belastingdienst. Meer gedwongen ontslagen zullen dus het gevolg zijn. Nee, stakingen, zoals bij Nedcar, verwacht hij niet. „Wij doen wel ons best.’’ UWV-inspecteur Georges Careman heeft voor de meegaandheid onder het personeel een andere verklaring. Hij zegt in het boek: ‘Omdat wij brave, meelopende ezels zijn.’

    • Elsje Jorritsma
    • Inger Kuin