Scheld alle onwettige schulden kwijt

Leningen aan arme die in strijd met de belangen van de bevolking zijn gebruikt, terwijl de geldschieter dat wist, hoeven niet te worden terugbetaald, vindt Noreena Hertz.

Drie hoeraatjes voor de Noren. Nu Afrika alleen maar verder in verval raakt en de herinnering aan de mantra van de G8-bijeenkomst van vorig jaar – schulden, handel en hulp – steeds meer vervaagt, is het geweldig dat één land eens echt de lat hoger legt.

Ik doel op verklaringen van Erik Solheim, de Noorse minister van Ontwikkeling. In het Noorse parlement onthulde Solheim dat hij de Wereldbank zover had gekregen onderzoek te gaan doen naar de kwestie van de ‘onwettige schulden’, een onderzoek waarom zijn christen-democratische collega Hilde Frafjord Johnson had gevraagd toen zij nog in ambt was. Meer nog: hij beloofde ook druk te zullen uitoefenen op de Verenigde Naties om vergelijkbare actie te ondernemen.

Wat zijn onwettige schulden? Laat ik de definitie gebruiken uit mijn boek IOU: het gevaar van de internationale schuldenlast: Onwettige leningen zijn leningen die zijn verstrekt aan ondemocratische regimes, terwijl de gelden werden gebruikt in strijd met de belangen van de bevolking, en terwijl de verstrekker wist dat de gelden op zo’n manier zouden worden gebruikt.

Waarom bijvoorbeeld zouden de Kongolezen, die tot de armste mensen van de wereld behoren, moeten opdraaien voor de schulden die zijn opgestapeld door de voormalige tiran en dictator Mobutu Sese Seko? Of de inwoners van de Filippijnen voor het geld waarmee Imelda Marcos haar schoenen placht te kopen?

Uiteraard is het verre van eenvoudig om vast te stellen wat een land wel of niet zou moeten terugbetalen. Zo is het veel duidelijker dat de schulden van Saddam Hussein wegens onwettigheid moeten worden geschrapt dan bijvoorbeeld die van Robert Mugabe, die in het begin van zijn ambtstermijn de steun van het volk genoot.

Ook zal deze definitie waarschijnlijk felle reacties uitlokken omdat ze afrekent met het idee dat de soevereiniteit van een land altijd onaantastbaar is – dat hoeft namelijk niet. De geldigheid van de overeenkomsten die een regime aangaat is mede afhankelijk van de vraag of het al dan niet de steun van zijn bevolking geniet. Onder binnenlands recht zouden wij toch ook niet iemand verantwoordelijk stellen voor overeenkomsten die derden hebben gesloten zonder dat zij daartoe bevoegd waren? Waarom doen wij dat in het internationale recht dan wél?

Deze definitie van onwettige leningen legt de verantwoordelijkheid niet alleen bij de slechte lener maar ook bij de nalatige verstrekker, en stelt uitdrukkelijk dat onachtzaam verstrekte leningen niet behoeven te worden terugbetaald. Daarom stel ik dat de drie miljard pond die de Britse regering ten tijde van Abacha en generaal Ibrahim Babangida aan Nigeria heeft verstrekt, niet hoeven te worden terugbetaald, want de Britten hadden toen gemakkelijk kunnen aannemen dat deze notoir schaamteloze en kleptocratische militaire regimes de fondsen verkeerd zouden besteden. Hetzelfde geldt voor de Wereldbank-fondsen aan het Suharto-regime in Indonesië – uit eigen documenten van de bank blijkt dat hij goed wist hoe wijdverbreid de corruptie in Indonesië toentertijd was. Idem voor het Internationaal Monetair Fonds en de commerciële banken wat betreft de leningen aan het Zuid-Afrika van de apartheid na de opstand in Soweto, toen zij redelijkerwijs hadden kunnen weten dat zij daarmee een regime steunden dat afwijkende opvattingen wreed onderdrukte en misdaden tegen de menselijkheid beging.

Een ferm standpunt over onwettige schulden brengt niet alleen mee dat sommige van de armste mensen ter wereld niet tweemaal hoeven te betalen – namelijk eerst door onder een verschrikkelijk regime te leven en nu nogmaals voor het geld dat dat regime voor zichzelf heeft gespendeerd; het brengt ook mee, misschien nog belangrijker, dat de leners van nu begrijpen dat zij niet meer straffeloos kunnen lenen. Daarom dank ik Solheim en alle anderen in de Noorse regering die deze campagne tegen onwettige schulden steunen. Wat u doet is van het grootste belang, en de internationale beschaafde wereld staat achter u.

Maar willen de onderzoeken van de Wereldbank en de Verenigde Naties uiteindelijk tot dwingende stappen leiden, dan zal Noorwegen steun moeten krijgen van grotere landen. Dus kom op, Blair, met je verbrokkelende erfgoed, doe mee met deze actie. Vooruit Prodi, laat eens zien dat de Italiaanse politiek nu een ander karakter heeft. Merkel, steun wat een mede-christen-democraat in gang heeft gezet. Chirac, jij zult op het gebied van de handel toch nooit toegeven, doe dan hieraan mee. Laten de andere noorderlingen ook meedoen. Vooruit Nederlanders – jullie stonden toch altijd vooraan in internationale hulp? En Bush, jij hebt dit alles in gang gezet toen je de schulden van Irak als onwettig bestempelde. Dan is het niet meer dan redelijk dat je Noorwegen ook bij deze bredere claim ondersteunt.

Veel pleit ervoor om bepaalde schulden onwettig te verklaren. De behoefte is duidelijk en schrijnend, want de afgelopen dertig jaar is wel zestig procent van alle leningen verstrekt aan landen waarvan de regeringen toentertijd corrupt waren of waar de bevolking geketend was. Nog altijd ontvangen dictatoriale regimes leningen – zo leent Japan geld aan Birma. Laten wij deze cyclus van onwettig leenverkeer eens en voor al doorbreken, niet uit barmhartigheid of liefdadigheid, maar omwille van de gerechtigheid.

Noreena Hertz, econoom, is Distinguished Fellow aan de Universiteit van Cambridge.

    • Noreena Hertz