Polen breekt zijn verworven democratie weer af

Terwijl de mogelijke toetreding van Turkije angst inboezemt, staat volgens Sasza Malko binnen de Europese Unie een land op dat een vergelijkbare vrees oproept: Polen.

In Polen heeft een rechts-nationalistische omwenteling plaats met president Lech Kaczynski en zijn tweelingbroer Jaroslaw als de aanvoerders en hun partij PiS (Recht en Rechtvaardigheid) als de motor. De opkomst van Jörg Haider in Oostenrijk vond men in de Europese Unie zo gevaarlijk dat er maatregelen werden getroffen.

Maar wat in Polen gebeurt, gaat verder. De nationalistische stroming heeft de volledige macht gekregen: de parlementaire meerderheid, de regering en de president. En zij is begonnen aan een poging de democratie om te smeden tot een paternalistisch regime.

Na verkiezingen zakt het stof gewoonlijk, dalen de emoties. De strijd is voorbij, er worden handen geschud en zaken gedaan. Maar in Polen zijn inmiddels maanden verlopen sinds de verkiezingen van september vorig jaar, en de temperatuur wil maar niet dalen.

Stap na stap, haast op z’n Poetins, wordt geprobeerd controle te krijgen over het parlement. Over de besturen van de grote steden, de lokale overheden en allerlei tot nu toe onafhankelijke maatschappelijke organisaties. Over rechtspraak, media en onderwijs.

Het is geen kleinigheid als een marginale politicus van het formaat en overtuigingen van Michiel Smit uit Rotterdam plotseling vice-premier en minister van Onderwijs wordt. Even later went ook dit, het leven gaat door.

„Wij hebben gewonnen, wij nemen alles in”, sprak een prominent vertegenwoordiger van Recht en Rechtvaardigheid. Deze partij verklaart de Trias Politica contraproductief, zolang „Polen niet verbeterd is”. Het Opperste Gerechtshof ligt onder vuur. Er begint een oorlog met de centrale bank. De nieuwe voorzitter van de Raad voor de Media, een extreemrechtse dame, begint onmiddellijk met het uitdelen van boetes aan de media die de ‘christelijke waarden’ belachelijk maken.

De parlementsvoorzitter van Recht en Rechtvaardigheid pretendeert zelfs niet onpartijdig te zijn. De president van het land fungeert uitsluitend als de pleitbezorger van zijn eigen partij.

De weg naar de rechtse machtsovername werd geëffend door de deconfiture van de traditionele politieke krachten. Bij de verdeling van de verkiezingsbuit van afgelopen september waren zij niet meer van de partij. De grote, machtige vakbond Solidarnosc verspeelde al zijn aanzien in de jaren negentig van de vorige eeuw met een ongelukkige poging tot regeren.

De daaropvolgende postcommunisten lieten zo’n ongebreidelde machtswellust zien dat er zich een aantal parlementaire onderzoekscommissies mee moest bemoeien. Dag in dag uit werd de boodschap er bij het kiezersvolk ingehamerd: ‘Linkse dieven, rooie profiteurs.’ Dit duurde onophoudelijk tot de dag van de verkiezingen in september afgelopen jaar. Zo eindigde, roemloos en gênant, de tweede grote politieke stroming in Polen. Links verdwijnt uit beeld.

Op het speelveld blijven de rechtse populisten. De populistische partij Samoobrona (Zelfverdediging), in de laatste verkiezingen goed voor elf procent, is ontstaan uit een protestbeweging van boeren tegen de markteconomie. Graan op de rails, gewelddadige blokkades, straatgevechten, in elkaar geramde deurwaarders – zo werden zij groot. Hun bindend idee is: openbreken van de staatskas! Er ligt zoveel geld in de nationale bank als zogenaamde reserves terwijl de mens zucht en kreunt onder de schuldeisers! Kortom, zelfverdediging is een mengsel van vrijbuiterige penoze met lieden die als twee druppels water lijken op de lieden uit de beginperiode van de Nederlandse LPF.

Daartegenover staat het gedisciplineerde en vooral moreel zuivere leger van de rechtskatholieke LPR (Liga van de Poolse Families), goed voor zeven procent). Nu praten wij over een beweging van een arme, laaggeschoolde massa die haar troost vindt bij Radio Maryja, de katholieke stem in uw huis. Deze populaire radio, en inmiddels ook een tv-station, een krant, een school voor journalistiek en de politieke partij LPR zijn de geesteskinderen van de charismatische pater Rydzyk uit Torun. De punten waar pater Rydzyk en de Liga van Poolse Families vóór zijn, zijn op een hand te tellen: een nationalistisch en een orthodox katholiek model van mens, gezin en maatschappij. Maar de tégens zijn legio: liberalisme, homo’s, joden, links, seks, mode, rockmuziek, Harry Potter, en de goddeloze Europese Unie niet te vergeten.

Jarenlang functioneerden de proleten van Zelfverdediging en de fanatiekelingen van de Liga van Poolse Families met het imago van freaks. Polen stevende vooruit.

Tot vorig jaar. In de aanloop van de verkiezingen van 2005 speelden de gebroeders Jaroslaw en Lech Kaczinsky van Recht en Rechtvaardigheid de rol van Pim Fortuyn. Zij gaven het populisme glans en werden de baas over een brak maatschappelijk veld waar anderen hun hoofd vol afkeer van afwenden. Liberalisme werd bestempeld als immoreel en schadelijk. De liberalen kregen de schuld van de criminele netwerken.

De grote ontliberalisering van Polen is begonnen. Een nieuwe politieke politie is duidelijk op komst. Met tussenpauzes van een paar weken verklaart Recht en Rechtvaardigheid de oorlog aan rechters, de medische stand, bankiers, advocatuur, de non-gouvernementele organisaties, het lokale zelfbestuur. Aangekondigd is de afschaffing van open sollicitatieprocedures voor ambtenaren, ter afwering van ‘saboteurs’ worden zij benoemd.

Wat de pers betreft, verkondig Recht en Rechtvaardigheid: „Er bestaat geen vrije pers in Polen. Journalisten, kom in opstand! Jullie hoofdredacties werken hand in hand met bepaalde geheime kringen.”

Pater Rydzyks nationalistische Radio Maryja krijgt de functie van een publieke omroep. Vroeger waren godsdienstlessen facultatief, nu wordt het een verplicht vak bij het eindexamen. De leerstof zal voorbereid worden in het Nationale Onderwijs Instituut, speciaal opgericht voor de introductie van ‘nationaal-patriottisch-katholieke grondvesten in het onderwijs.’ De jonge Polen verlaten het land op zoek naar werk, bij honderdduizenden tegelijk.

In de peilingen daalt Recht en Rechtvaardigheid gestaag. Op dit moment staan de liberalen al zo’n tien procent hoger. De vraag is, hoe lang deze regering stand zal houden. De eerste krachtmeting komt pas bij de gemeenteverkiezingen in de herfst. De vraag is ook welke consequenties de Poolse ontwikkelingen voor de andere landen van de EU hebben. Een verharde nationalistische voet-bij-stuk-houding is een feit. De premier wil een „andere filosofie van diplomatie”. Op de energieconferentie in Brussel vergelijkt minister van Defensie Sikorski de Duits-Russische overeenkomst over de gaspijpleiding in de Oostzee met het Ribbentrop-Molotov Pact. Met zijn overdrijving boekt hij geen vrienden in Europa, maar wel veel lof thuis.

Van nu af aan moeten wij stellen dat de Poolse binnenlandse politiek en haar afgeleide, het buitenlandse beleid, niet door normale pragmatische beginselen maar door de ideologie gedicteerd worden. Het verschil is essentieel. De president verklaart dat het nationale belang de absolute voorrang heeft. In een rechts-katholiek-nationalistische context betekent dat een ingrijpende verandering in de relaties met de buurlanden en met de Europese Unie.

De Poolse minachtende afwijzing treft automatisch ook links en het liberalisme buiten de grenzen van het land. Er is een zichtbare tendens om weinig rekening te houden met de gebruikelijke Europese spelregels en vooral met de diplomatieke taal.

Zo’n nationalistisch fundamentalisme betekent dat je van Polen alles kunt verwachten. Het land kan zich soms als een gewoon EU-lid gedragen, soms als een Iran een zaak onnodig op de spits drijven, afhankelijk van de ideologische interpretatie.

Vergelijkbaar is de ideologische onverbiddelijkheid, de onverdraagzaamheid jegens de tegenstanders, of het bezitten van de ‘hoogste waarheid’. Veel betrouwbaarheid en voorspelbaarheid belooft dat niet. Terwijl we bang zijn voor Turkije, staat in de EU een land op dat een vergelijkbare vrees oproept.

De EU beschikt natuurlijk over een arsenaal aan drukmiddelen om de naleving van democratische spelregels af te dwingen. Maar Brussel, en Den Haag, krijgen nog de handen vol aan de eerste lidstaat die zijn verworven democratie aan het afbreken is.

Sasza Malko is journalist. Hij groeide op in Polen.

    • Sasza Malko