‘Overleg VS en Iran, dat zal wel moeten’

Er zijn signalen dat de Amerikaanse regering zich voorbereidt op besprekingen met Iran. Luisteren de VS weer naar Europa?

Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken bekijkt of de VS tot rechtstreekse onderhandelingen met Iran over moeten gaan, meldde The New York Times dit weekeinde. Het State Department zou tegemoet willen komen aan de wens van Europa, dat zich de laatste weken binnenskamers inspant om bilaterale besprekingen tussen VS en Iran op gang te brengen.

De regering-Bush wordt daartoe ook in het binnenland aangespoord. Republikeinse oud-ministers van Buitenlandse Zaken als Henry Kissinger en Colin Powell riepen recentelijk op de dialoog met Iran aan te gaan om de impasse over het nucleaire onderzoeksprogramma van het land te doorbreken. Ook een groot aantal gezaghebbende Republikeinse senatoren – onder wie Chuck Hagel en Richard Lugar – vraagt om rechtstreekse onderhandelingen.

Toch ligt het niet eenvoudig. Nadat de Iraanse president Ahmadinejad begin deze maand aanbood met de VS in gesprek te treden reageerden de Amerikanen afhoudend. Volgens mediaberichten voelen president Bush, vice-president Cheney en minister van Defensie Rumsfeld nog steeds niets voor een dialoog. Dan zouden de VS Iran belonen voor het verheimelijken van zijn nucleaire onderzoeksprogramma, vinden ze. De introverte stijl van het drietal geeft voedsel aan de sluimerende angst in Europa dat de regering-Bush toch speelt met de gedachte van een militaire operatie – hoewel daar rationeel veel bezwaren tegen zijn.

In dat klimaat hangt veel af van minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice. Zij zou, aldus het bericht in de New York Times, nog geen keuze hebben gemaakt in de gesprekken op haar ministerie over Iran. Niettemin hechten Europese diplomaten in Washington waarde aan haar rol: in het Iran-dossier heeft zij zich tot nu toe stelselmatig achter de diplomatieke pogingen gesteld die Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië ondernamen. En nu Rice deze positie standvastig handhaaft, neemt in Washington de belangstelling weer toe voor wat Europa (en Rusland) beweegt, althans in dit dossier.

De komende tijd zal de houdbaarheid van de Amerikaans-Europese eenheid op de proef worden gesteld, zei Charles A. Kupchan, medewerker van de National Security Council (NSC) onder president Clinton, eind vorige week op een bijeenkomst in Washington. Hij denkt dat de VS en Europa inzake Iran bij elkaar zijn gebracht door de problemen over ‘Irak’: Europa wil niet opnieuw zijn verdeeldheid etaleren, de VS willen na Irak waken voor het verwijt dat ze alweer slechts oog hebben voor de militaire optie.

Als het op sancties aankomt, zullen de eerste haarscheurtjes in de coalitie zichtbaar worden, denkt Kupchan. „Er zijn grote strategische verschillen. De VS willen een ander regime in Iran. Voor de EU is dat geen doel. Maar wat belangrijker is: in Europa is vrijwel niemand te vinden die er een oorlog voor over heeft om te voorkomen dat Iran een nucleair wapen krijgt. In de VS is het precies andersom.”

Niettemin worden de VS de komende tijd gedwongen in overleg met Iran te treden, denkt ook hij. „Het is duidelijk dat Europa de VS in privégesprekken aanspoort tot overleg met Iran. Als de VS daar niet op ingaat, zal het verwijt van Europa later altijd zijn dat we het niet hebben geprobeerd. Dus het komt erop neer dat Bush wel zal moeten.” Iran weet ook, zegt hij, dat Europa zich liever aan de zijlijn van het probleem plaatst als het echt spannend wordt. „Alleen de VS kunnen Iran geruststellen. So it’s up to the US to play ball.”

Sceptische neoconservatieven hebben de laatste weken geschetst hoe Iran onderhandelingen eindeloos zal rekken. Telkens als de periode er bijna op zit, zal Iran plotseling optimisme uitstralen – om na de hervatting van de besprekingen opnieuw op de rem te gaan staan. „Ja, dat is een gevaar”, zegt Kupchan. „Maar ook de situatie in Irak en de olieprijs nopen tot overleg met Iran. Dus het alternatief is nog slechter.”

Bijkomend probleem voor de Amerikaanse regering is dat ze er maar niet in slaagt Rusland in haar kamp te lokken. Stephen Sestanovich, NSC-medewerker onder Reagan, zei op dezelfde bijeenkomst dat de Russen er uiteindelijk vrede mee zullen hebben dat Iran uranium verrijkt. „Voor dit moment zeggen ze: stoppen. Maar als Iran weer keurig aan de verplichtingen van het Non Proliferatie Verdrag voldoet, zal Rusland akkoord gaan met een nucleair Iran.”

De onderhandelingen van de VS met Iran zullen vooral door Europa en Rusland worden ondermijnd. „Iran begint na een tijdje te klagen dat de VS te rigide vasthouden aan de eigen punten. Dan staan Europa en Rusland op om de VS tot matiging op te roepen’’, aldus een cynische Sestanovich.

Maar Europa moet er rekening mee houden dat de VS ten aanval trekken wanneer Iran niet inbindt, zegt Kupchan. „Bij zowel Republikeinen als Democraten bestaat de overtuiging dat een nucleair Iran een van de ergste dingen is die de VS kunnen overkomen. Dus er zál overleg komen met Iran, onder hoge druk. Maar het gevaar op een lelijke afloop blijft aanwezig.”

    • Tom-Jan Meeus