‘I due Foscari’: vroege Verdi als Griekse tragedie

De oude Foscari (Claudio Totelli) ligt verslagen aan de voeten van zijn rivaal Loredano, rechts Oxana Shilova als Lucrezia (Foto Hermann en Clärchen Baus) Photo und Copyright by Hermann und ClŠrchen Baus Bergisch Glabacher Sra§e 965 D-51069 Kšln Tel: +49-221-68 16 40 Fax: +49-221-68 20 18 e-mail: esser.baus@t-online.de Kšlner Bank eG Konto-Nr: 740 124 0017 BLZ: 371 600 87 BIC: GENODED1CGN IBAN: DE37371600877401240017 St-Nr: 218-5012-1271 UID-NR: DE169901874 Baus, Hermann & Clärchen

Voorstelling: I due Foscari van G. Verdi door Nationale Reisopera en Gelders Orkest o.l.v. Vasily Petrenko. Decor: John Otto; kostuums: Rien Bekkers; regie: Monique Wagemakers. Gezien: 27/5 Twentse Schouwburg Enschede. Tournee t/m 25/6. Inl.: www.reisopera.nl

Het Verdi-jaar 2013 – waarin de tweehonderdste geboortedag van de Italiaanste componist wordt herdacht – is nog ver weg. Maar bijna elk jaar is een Verdi-jaar en in 2006 ligt in ons land de nadruk op de vroege Verdi. In april ging Nabucco (zijn vierde) in de Amsterdamse Rai. In mei ging Simon Boccanegra in het Amsterdamse Muziektheater. En sinds zaterdag is de Nationale Reisopera op tournee met de hoogst zelden vertoondeI due Foscari, Verdi’s zesde opera uit 1844 – hij was toen 31.

De Reisopera doet met een vrijwel over de gehele linie geslaagdeI due Foscari een gelukkige noodgreep. Want aanvankelijk stond ook bij dit gezelschap Simon Boccanegra op het programma, tot bleek dat de coördinatie met de Nederlandse Opera niet had gewerkt. Beide gezelschappen waren voor Simon Boccanegra zelfs in onderhandeling met dezelfde titelrolvertolker Andrzej Dobber. De Reisopera deed eerder de vroege Verdi’s Ernani en Luisa Miller en zal ook nog Attilla uitvoeren.

I due Foscari, een opera naar het drama in verzen The two Foscari van Byron over een Venetiaanse doge en zijn zoon, is een complement op Simon Boccanegra, een opera over een doge van Genua en zijn dochter. I due Foscari, gebaseerd op een 15de eeuwse historie, opent met de woorden ‘mysterie en stilte’ en behelst net als Homerus’ Illias slechts een korte episode uit een veel langer verhaal.

Zoon Foscari wordt ten onrechte verdacht van een moord en na een eerdere ontsnapping van Kreta opnieuw tot verbanning veroordeeld door de Raad van Tien, waarin naast de wraakzuchtige rivaal Loredano ook zijn vader zitting heeft. De doge Foscari wordt verscheurd tussen zijn vaderlijke gevoelens en zijn ambtelijke plichten, tussen zijn hart en de wetten die onverbiddelijk moeten worden gehandhaafd – ook toen al, opera is bijna altijd actueel! – zelfs wanneer schoondochter en kleinkinderen smeken om genade.

Onschuldig wordt de zoon van de doge verbannen, de machtige vader kan er niets aan doen. Als blijkt dat de zoon de moord niet heeft gepleegd, is die al dood van ellende. De doge, die al eerder drie zonen verloor, wordt op instigatie van zijn rivaal Loredano ook nog afgezet en sterft dan.

Dat is een Italiaanse variant op het noodlot uit de Grieks-antieke tragedie. Decorontwerper John Otto en regisseuse Monique Wagemakers verbeelden dat conceptueel en esthetisch perfect door een Grieks amfitheater ondersteboven het podium te hangen. Het toneelbeeld is licht en wit, maar het effect is dreigend en beklemmend.

Fascinerend is dat het aanzicht van dat steeds in een andere stand gezette amfitheater en daarmee van het noodlot telkens wisselt. Het effect lijkt het meest op het kijken naar een tekening van M.C. Escher. Soms lijkt het amfitheater hol, dan weer bol. Soms lijken de trapjes uitgehouwen, dan weer lijken ze te bestaan uit losse treden.

De fraaie renaissancistische kostumering is historiserend en vormt een prachtig contrast met het witte en crème decor. Er is een scène met Venetiaanse maskers een deel van het in zwart gehulde koor beeldt een gondel uit. Maar verder is van Venetië niets naturalistisch te zien behalve de kabbelende schittering van water op het achterdoek. De voorstelling concentreert zich vrijwel zonder uiterlijke handeling puur op dat onafwendbare noodlot.

Kil en afstandelijk zijn de doge, als hij officieel in functie is, en de Raad van Tien. Hartverscheurend emotioneel zijn de zoon, zijn vrouw Lucrezia die als een Kassandra het onrecht aanklaagt en zijn vader, als hij geen functie meer heeft en overlijdt onder het gebeier van noodlotsklokken.

De botsing tussen het publieke en private leidt bij Verdi in I due Foscari tot heftige scènes die dit vroege werk maken tot een overtuigende en meeslepende voorstudie voor tal van latere opera’s. Zo voorspelt de reeks duetten van Lucrezia met vader en zoon Foscari de tweede acte van La traviata. En de koorzang buiten met een gondelierslied loopt vooruit op de laatste acte van La traviata.

De jonge Russische dirigent Vasily Petrenko (1976), die internationaal veel furore maakt en bij het Orkest van het Oosten is aangesteld als vaste gastdirigent, leidt hier op energieke wijze het uitstekend spelende Gelders Orkest. Hij geeft de jonge onstuimige Verdi het volle pond, zodat je verlangt naar een meezing-Foscari. Maar Petrenko gaat daarin net niet over de schreef en hij weet ook de meer verstilde passages het typisch Verdiaanse dramatische reliëf te geven.

De vocale cast is er een op niveau, ook al waren de Italiaanse bariton Claudio Otelli (de oude Foscari) en de Bitse tenor John Hudson (de jonge Foscari) zaterdag bij de première in Enschede soms wat wisselend en konden zij strakker zingen.

Maar een fel-klaaglijke en soms zelfs licht-larmoyante expressie hoort onmiskenbaar bij dit verhaal en bij een pathetisch stuk van de jonge Verdi.

De ster van de voorstelling is de Russische Oxana Shilova in de rol van Lucrezia. Ze is een jonge lyrisch-dramatische sopraan die zich in de duetten met de twee Foscari bewijst als de katalysator van de tragedie en die met haar moeiteloze volume en stralende hoogte de koorscènes beheerst.

    • Kasper Jansen