Europese Grondwet van pronkstuk tot blok aan been

Een jaar geleden wezen de kiezers in Frankrijk en Nederland de Europese Grondwet af. Nog steeds zijn de Europese leiders bezig de brokstukken bijeen te rapen.

Hoe een pronkstuk kan veranderen in een blok aan het been. Dat is de tragiek van de Europese Grondwet. Wanneer die er zal komen? Hopelijk in 2009. Hoe die dan zal heten? Misschien Grondwet, maar wie er een betere benaming voor heeft mag het zeggen. Wat die dan zal inhouden? Dat zal de komende jaren nog verder moeten worden bekeken.

Aldus het resultaat van twee dagen in kleine Europese kring brainstormen achter de muren van het Augustijnenklooster in Klosterneuburg, even buiten de Oostenrijkse hoofdstad Wenen. De ministers van Buitenlandse Zaken van de 25 EU-landen waren daar met voorzitter Barroso van de Europese Commissie bijeen om informeel te praten over de toekomst van Europa.

Een toekomst die sinds een jaar aanzienlijk minder duidelijk is nadat de Franse en Nederlandse kiezers in meerderheid per referendum de Europese Grondwet afwezen. De burgers in Frankrijk en Nederland grepen de volksraadpleging aan om hun ongenoegen te uiten over het in hun ogen ondoorzichtige en ongevraagd uitdijende Europa. Daarmee brachten zij de spreekwoordelijke Europese trein hardhandig tot stilstand.

De bijeenkomst van de ministers van Buitenlandse Zaken dit weekeinde maakte duidelijk dat die trein voorlopig niet weer op gang zal komen. Want Europa verschaft zichzelf wederom meer tijd om een oplossing te zoeken.

De belangrijkste vraag daarbij is hoe delen van het grondwettelijk verdrag alsnog gered kunnen worden. Met instemming noteerden de EU-ministers de opmerking van hun Nederlandse collega Bot, dat ook hij vindt dat er wijzigingen van het Europees Verdrag nodig zijn om Europa bestuurbaar te houden.

Op zijn beurt was het voor Bot weer prettig om van de de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Frank-Walter Steinmeier, te horen dat van Nederland en Frankrijk niet verwacht kon worden dat zij een verworpen verdrag nog eens aan hun kiezers zouden voorleggen. Volgens Steinmeier gaat het erom dat de „politieke substantie” behouden blijft.

Tegelijk zal er wat hem betreft dan gekeken worden naar de benaming grondwet. Want dat die ambitieuze aanduiding van wat in feite niet meer is dan een nieuw Europees verdrag alleen maar schade heeft aangericht, is inmiddels een wijdverbreide overtuiging. „Het was fout om te spreken over een grondwet”, aldus de Finse minister van Buitenlandse Zaken Erkki Tuomioja.

„Als iemand een betere naam weet, prima”, zei Commissievoorzitter Barroso. Overigens moet dan nog wel het Europees Parlement worden overtuigd, want dat sprak in januari nog uit dat gewerkt moet blijven worden aan een „grondwet” voor Europa.

Het jaar 2009 is nu de nieuwe ijkdatum. Dan loopt de zittingstermijn van de huidige Europese Commissie (het dagelijks bestuur van de EU) af en zal er ook nieuw Europees Parlement worden gekozen. Bovendien moet er tegen die tijd meer zicht bestaan op de toekomstige financiering en uitgaven van de EU.

In die context zou dan ook gewerkt kunnen worden aan veranderingen van het Europees verdrag om de unie slagvaardiger te maken, is de verwachting van veel Europese politici. Hun hoop is dat in de tussenliggende tijd bij de burgers het begrip voor de Europese Unie zal toenemen. Er moet gewerkt worden aan een „nieuw engagement”, zeiden de ministers dit weekeinde tegen elkaar.

De Europese Commissie heeft daarvoor in de enkele weken geleden gepresenteerde ‘agenda voor de burgers’ plannen ontwikkeld. De Commissie wil af van het technocratisch imago en laten zien dat de Unie voor de gewone burger toegevoegde waarde kan hebben. Bijvoorbeeld als zij de hoge kosten van het mobiel telefoneren in het buitenland aan de orde stelt, of zich bekommert om voedselveiligheid. Tevens wil de Commissie de samenwerking bij grensoverschrijdende criminaliteit versterken.

En dan gaat Europa zich ook nog bezinnen op de uitbreiding van de Unie, dat zo’n belangrijke rol speelt in het publieke ongenoegen. Meer dan in het verleden zal bij de toelating van nieuwe leden gekeken worden of de EU zelf klaar is voor verdere uitbreiding. Deze ‘absorptiecapaciteit’, die al deel uitmaakt van de Europese regels, is tot nu toe in de praktijk een dode letter gebleken.

Tegelijkertijd zit de Unie vast aan reeds gemaakte afspraken. Zo is voor enkele Balkanlanden de deur al opengezet. Hetzelfde geldt voor Turkije, wat voor de kiezers in Frankrijk en Nederland vorig jaar één van de redenen was om tegen de Grondwet te stemmen.

Commissievoorzitter Barroso vatte onbedoeld de paradoxale taak voor de Europese politici gisteren na afloop van het kloosterberaad treffend samen met zijn constatering, dat het er de komende tijd om gaat de ambities waar te maken, terwijl tegelijkertijd alle lidstaten binnenboord worden gehouden. Want die combinatie blijkt nu juist telkens weer het probleem in Europa te zijn.

    • Mark Kranenburg