Trukendoos gaat open sinds nieuw boetebeleid

De NS zegt dat er minder zwartrijders zijn sinds het nieuwe boetebeleid. Maar de conducteurs maken hun eigen regels en zeggen de zwartrijders niet te melden.

In de sneltrein van Lelystad naar Amsterdam stapt de conducteur een coupé binnen. 'Uw vervoersbewijzen alstublieft!' Een vrouw begint tussen haar spullen te zoeken. De conducteur wacht geduldig. Zijn vingers tikken op de rugleuning van haar stoel. De vrouw haalt haar tas overhoop, kijkt tussen boeken en tijdschriften, doorzoekt al haar zakken, maar een kaartje komt niet tevoorschijn. Voorzichtig kijkt ze op naar de conducteur. Haar mondhoeken trekken. 'Ik heb de verkeerde portemonnee bij me', stamelt ze. 'Mijn kaartje ligt thuis, mijn kaartje voor een vrije reis. Bij de volgende stop ga ik terug om het te halen.'

Niks mee te maken, 35 euro boete. Dat is althans de regel in het nieuwe boetebeleid waaraan alle conducteurs zich moeten houden sinds het op 1 oktober 2005 inging. De NS-klantenservice bepaalt achteraf of er wel of niet betaald dient te worden. Maar de conducteur denkt kort na als de vrouw hem met grote ogen blijft aankijken. 'Geeft niet, mevrouw', zegt hij. En hij loopt door.

Het zwartrijden verminderen en dezelfde regels voor iedereen - dat was wat de NS met het nieuwe boetebeleid beoogde. Maar conducteurs, vakbonden en reizigersorganisaties zijn fel tegen dit beleid. Het zou de regelruimte voor conducteurs tot nul beperken, hun werk verzieken, de agressie van reizigers opwekken en mensen duperen die onbedoeld zonder kaartje reizen. Zij willen het beleid weer teruggedraaid zien.

De NS wilde daar aanvankelijk niet over praten. Het aantal zwartrijders zou gehalveerd zijn. Maar afgelopen maandag vond na aanhoudende protesten toch een gesprek plaats tussen de vakbonden en de NS. Inzet: praten over meer regelruimte voor conducteurs. Er is nog niets besloten.

De conducteur mocht de vrouw niet zomaar laten gaan. Maar doet hij het op de officiële manier, zegt hij later in een lege coupé, dan wordt zijn werk ondraaglijk. 'Dit boetebeleid is krankzinnig', zegt hij. En: 'Als de NS weet dat ik dit vertel, word ik misschien ontslagen.' Daarom wil hij niet met zijn naam in de krant.

De conducteur doet zijn vak al meer dan dertig jaar 'met groot plezier', maar sinds het nieuwe boetebeleid is hij uiterst sceptisch. 'Onder het oude beleid had ik kunnen kiezen deze vrouw een kaartje tegen treintarief te laten kopen, of haar een boete te geven. Nu kan alleen het laatste nog.'

Hij heeft wel geprobeerd het nieuwe beleid uit te voeren, zegt de conducteur. Totdat een reiziger een keer 50 eurocent tekort kwam. 'Vroeger had ik gezegd: geen probleem. Maar het nieuwe beleid laat dat niet toe. De man werd agressief en ik heb de spoorwegpolitie moeten bellen. Voor 50 cent. En toen had ik al boetes aan huilende omaatjes uitgeschreven. Vanaf dat moment dacht ik: zoek het uit met jullie beleid.'

Sindsdien maakt hij, 'samen met bijna alle andere conducteurs', zijn eigen regels. 'En dus trekken we tegenwoordig bijna iedere dag de trukendoos open om ons werk draaglijk te houden.' De trucs: iemand tijdens de volgende stop een kaartje laten kopen, iemand 'gewoon' een lager bedrag laten betalen of iemand helemaal niet laten betalen.

Een andere conducteur: 'Doordat 99 procent van de 3.600 conducteurs zulke trucs gebruikt, denkt de NS dat het aantal zwartrijders is afgenomen. Ze worden zo niet geregistreerd.' Ook deze conducteur is bijna dertig jaar voor de NS werkzaam en ook hij wil omwille van zijn baan anoniem blijven.

Het beleid heeft in het begin wel even gewerkt, beaamt hij, er kwamen echt minder zwartrijders. Maar de laatste tijd merken conducteurs weer een toename van het aantal reizigers zonder kaartje. 'Het aantal zwartrijders neemt weer toe', erkent conducteur Sjoerd Bethbeder, die door de NS is aangewezen om met de krant te praten. 'De inzet van speciale controleteams is drastisch verminderd. Zwartrijders merken dat en komen terug.' De kritiek op het boetebeleid schuift Bethbeder terzijde. 'Indianenverhalen zijn het', zegt hij. 'Dit speelt allang niet meer onder conducteurs.'

Als het aantal zwartrijders na een daling in het begin nu inderdaad weer zou zijn toegenomen, zou dat volgens een woordvoerder van de NS juist het belang van een eenduidig beleid onderstrepen. 'Maar onze laatste cijfers, die dateren van maart, wijzen nog steeds op een halvering.'

Ook zegt hij te weten dat 'sommigen' eigen regels maken en dat dat 'nooit helemaal' te voorkomen is. 'Metingen hebben aangetoond dat het aantal berekenende zwartrijders echt is afgenomen', zegt de woordvoerder. 'En van degenen die met mooi klinkende verhalen de conducteur proberen te overtuigen, blijkt via de check bij klantenservice bijna de helft alsnog door de mand te vallen. De andere helft betaalt de prijs van het treinkaartje zonder boete, omdat hun verhaal gewoon klopt.'

Twee coupés voorbij de vrouw zonder kaartje kijkt een jongen met basketballkleren vluchtig naar de naderende conducteur. Als die in zijn buurt komt, vermijdt de jongen oogcontact. Hij houdt vol, totdat de conducteur recht voor hem staat. 'Ik ben in de verkeerde trein gestapt', probeert hij, 'ik dacht dat deze ook op Almere Muziekwijk zou stoppen.' 'Dan zul je wel een kaartje voor Muziekwijk hebben', antwoordt de conducteur. De jongen zegt niets meer.

Had de jongen een kaartje voor Muziekwijk gehad, dan had de conducteur zijn trukendoos misschien opnieuw opengetrokken, zegt hij later. 'Maar deze jongen verdiende een boete.'