Liberalisme in drie kreten

Wordt het Rita Verdonk, Mark Rutte of Jelleke Veenendaal? Na zeven weken campagne heeft de VVD komende woensdag een nieuwe lijsttrekker. Het ging over stijl, woordkeus en presentatie, niet over liberale kwesties zoals de verhouding tussen staat en individu. 'Verdonk zei dat Thorbecke op haar nachtkastje ligt, maar hij schreef alleen parlementaire redevoeringen.'

Op 24 april gingen Mark Rutte en Rita Verdonk, allebei kandidaat-lijsttrekker van de VVD, met elkaar in debat in Heerhugowaard Foto Roel Rozenburg Heerhugowaard:24.4.6 Debat kandidaat VVD-lijsttrekkers, Veenendaal ,Verdonk en Rutte. © foto-roel rozenburg Rozenburg, Roel

Het is in the pocket, zeggen de campagneadviseurs van minister Rita Verdonk op woensdag 24 mei. Dat is de laatste dag dat VVD-leden kunnen stemmen op hun favoriete kandidaat-lijsttrekker voor de verkiezingen van 2007. Rita Verdonk gaat winnen, zeggen haar adviseurs. En dat komt niet door hun briljante ideeën. Verdonk is 'een power in zichzelf'.

Frits Huffnagel, de campagneleider van staatssecretaris Mark Rutte, is op woensdag ook tevreden. Het is goed gegaan, zegt hij. Maar Huffnagel, die vorige maand wethouder werd in Den Haag, is blij dat de verkiezingscampagne voor het lijsttrekkerschap voorbij is. Het was lang niet altijd leuk. Er waren 'nare aantijgingen', er zijn mensen 'over de schreef gegaan'. Nee, niet de mensen uit het campagneteam van kandidaat-lijsttrekker Mark Rutte. Wie dan wel? Huffnagel: 'Je weet nooit precies waar het vandaan komt.'

Op die woensdag blijkt dat er een klacht is ingediend tegen het campagneteam van Rutte. Dat team zou adresgegevens hebben opgevraagd, en gekregen, van in elk geval drie VVD-afdelingen. Dat is tegen de regels. Huffnagel ontkent dat dat is gebeurd. En hij zegt: 'Ik vraag me af wie er belang bij heeft dat dit naar buiten komt.'

Maar ook Ed Sinke, campagneadviseur van Rita Verdonk, is niet blij als hij erover wordt gebeld. Hij hoopt, zegt hij, dat er geen procedurele gevolgen zullen zijn voor de lijsttrekkersverkiezing. 'Wij zijn in de winning mood.'

Kay van de Linde, campagnestrateeg van Rita Verdonk, kent een gouden regel uit de tijd dat hij nog in de Verenigde Staten werkte: kiezers vind je niet op de plekken waar politici graag komen. Mark Rutte had begin maart zijn kandidatuur voor het lijsttrekkerschap bekend gemaakt in het Haagse perscentrum Nieuwspoort, naast de Tweede Kamer. Kay van de Linde wist een betere plek: de BouwRAI in Amsterdam. Daar kwamen ondernemers, de favoriete doelgroep van Rita Verdonk, en het was ver weg van Den Haag.

Midden in de grote hal van de RAI, met journalisten en bouwvakkers om zich heen, zei Verdonk dat zij ook lijsttrekker wilde worden van de VVD.

Verdonk had een ander kapsel, ze was zwaar opgemaakt, ze praatte met een lage stem omdat haar adviseurs hadden gezegd dat dat goed klonk en ze maakte gebaren waarvan het leek alsof ze waren ingestudeerd. Televisieprogramma's monteerden er later beelden bij van Pim Fortuyn, omdat ze zich bijna op dezelfde manier gedroeg als hij in 2002. Een zin als at your service kwam er in de BouwRAI niet. Verdonk zei: 'Voor alle duidelijkheid, ik doe het.'

Het ging mis toen Verdonk journalisten in de RAI uitlegde wat haar onderscheidde van Rutte: duidelijkheid. 'En dat ik niet meega in die oude discussie van links, rechts. Dat is oude politiek. Ik ben niet links. Ik ben niet rechts, maar ik ben rechtdoorzee.'

Nee, zei vice-premier Gerrit Zalm later die dag, liberalen gooien niet modder. 'Ze spelen op de bal, niet op de man.'

Het was het begin van een campagne die zeven weken duurde. Bijna driekwart van de 40.000 VVD-leden heeft tot afgelopen woensdagnacht gestemd op een van de drie kandidaten: Verdonk, Rutte en Tweede-Kamerlid Jelleke Veenendaal. Komende woensdag wordt bekendgemaakt wie de lijsttrekker wordt van de VVD.

De bijeenkomst in de RAI, en de reactie van Rutte - 'Ik ga niet met modder terugsmijten' - bepaalden de toon van de campagne, zegt Patrick van Schie, directeur van het wetenschappelijk bureau van de VVD. Van Schie dacht al dat Rutte de beste kandidaat was en door de campagne wist hij het zeker. 'Die presentatie van Verdonk: dat geforceerd daadkrachtig willen overkomen. Dat praten in korte zinnen, het gebrek aan onderbouwde argumenten. Ze stond daar voor de ondernemers, maar ze had hun geen verhaal te bieden over de goede dingen van het liberalisme. Het bleef bij kreten. Minder regels. Lagere belastingen.'

Jelleke Veenendaal, die geen kans maakt om lijsttrekker te worden, zegt dat ze een 'inhoudelijke campagne' had verwacht tussen mensen die in theorie vertegenwoordigers zijn van verschillende stromingen in de VVD: Rutte de sociaal-liberaal, Verdonk de conservatief-liberaal en zijzelf als vertegenwoordiger van de leden die zich bij die twee stromingen niet thuis voelen.

Andere VVD'ers, zoals de Groningse hoogleraar geschiedenis Frank Ankersmit, dachten dat tijdens de campagne de tegenstelling zou blijken die VVD'ers op ledenvergaderingen en debatavonden al jaren bezighoudt: die tussen het negentiende-eeuwse klassiek liberalisme dat de overheid een rol geeft als de vrijheid van het individu wordt bedreigd, en het neoliberalisme, dat vooral gaat over marktwerking.

Door de lijsttrekkersverkiezing raakte de VVD verdeeld, maar de verdeling liep door alle ideologische scheidslijnen heen. De meeste Tweede-Kamerleden en veel actieve leden van lokale afdelingen kozen voor Rutte. Verdonk kreeg steun van de buitenstaanders, mensen zonder functie in de partij, die zich niet op ledenvergaderingen en debatavonden laten zien. Opiniepeilers geven haar de grootste kans om te winnen.

De campagne, zegt Jelleke Veenendaal, ging bijna alleen maar over stijl en persoonlijkheid. 'Inhoudelijk zijn ze naar elkaar toe getrokken, zo sterk zelfs dat ze in debatten precies hetzelfde gingen beweren, bijvoorbeeld over het ontslagrecht en het aanpakken van winkeldieven. De leden hebben een keuze moeten maken op gevoel.'

Op bijeenkomsten waar Rita Verdonk was, zegt Veenendaal ook, kwamen vooral leden 'uit de provincie'. 'Mensen die verhalen horen over de grote steden, waar veel buitenlanders zijn, en die dat niet in hun buurt willen.'

De boodschap van Rutte en Verdonk was eerder symbolisch dan ideologisch, zegt Luuk van Middelaar, secretaris van de commissie die het VVD-verkiezingsprogramma schrijft en tot voor kort medewerker van fractievoorzitter Jozias van Aartsen (die aftrad na de gemeenteraadsverkiezingen). 'Ik noem het een open en een gesloten liberalisme. Rutte bracht een boodschap met zelfvertrouwen. Hij bood vergezichten en praatte over de toekomst. Maar dat kwam onvoldoende uit de verf. De toon van de campagne was er niet naar.'

Op 16 mei schreef Van Middelaar in deze krant dat daadkracht Verdonks 'enige politieke kapitaal' was - en daar was ex-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali, die volgens Verdonk ten onrechte Nederlands was geworden, het slachtoffer van. 'Bij elke situatie weet je van tevoren wat ze gaat doen. Doet ze één keer iets anders, dan breekt het. Dus moest Kalou eruit. En Pasic. En Hirsi Ali. Verdonk is een stoomwals zonder stuur.'

Het is de mening van veel intellectuelen in de partij, en ook die van de meeste VVD-prominenten. Patrick van Schie van het wetenschappelijk bureau van de VVD: 'Mark Rutte heeft oog voor liberale denkers. Bij Verdonk viel me op hoe weinig ze weet van het liberalisme. Haar mening stoelt niet op liberale beginselen of op het doordenken van die beginselen. Daar ontstond dus ook geen discussie over.'

Tijdens het laatste debat tussen de drie kandidaat-lijsttrekkers, afgelopen vrijdag, zei Verdonk dat ze boeken van Thorbecke op haar nachtkastje had liggen. Van Schie: 'Welke boeken waren dat dan? Los van parlementaire redevoeringen heeft hij niets geschreven.'

De VVD-leden die de afgelopen weken naar bijeenkomsten met Verdonk kwamen, hoefden niet te weten welke boeken ze las. Ze vroegen of Verdonk Oost-Europeanen ook van die schooiers vond. 'En wordt Afrika straks lid van de Europese Unie?'

Die leden hebben ook niet veel nodig om overtuigd te raken van haar 'rechte rug'. Afgelopen maandagavond, tijdens een politiek café in Den Haag, noemde Verdonk het debat over de naturalisatie van Hirsi Ali als bewijs daarvoor. Het leek de leden nauwelijks uit te maken dat Verdonk een paar dagen na dat debat had gezegd dat het met het Nederlanderschap van Hirsi Ali 'echt wel goed' kwam.

Haar adviseurs, Ed Sinke en Kay van de Linde, hadden al vóór het begin van de campagne bedacht dat Verdonk 'tussen de mensen' moest staan. Dan was ze op haar best. Op bijeenkomsten die ze alleen deed, vertelde ze de leden over zichzelf, over haar ouders, over haar werk voordat ze minister werd. Ze vertelde hoe ze bij de VVD kwam en dat ze zich voor een bijeenkomst 'met de grote Gerrit Zalm' extra mooi had aangekleed. En hoe ze had gelachen, samen met haar man, omdat Zalm aan haar had gevraagd of ze er nooit over had gedacht om staatssecretaris of minister te worden. Maar 's nachts had ze er niet van kunnen slapen.

Een psycholinguïst schreef begin deze week in deze krant waar de massale steun voor Verdonk, die uit opiniepeilingen blijkt, vandaan komt: de meeste Nederlanders snappen haar. Dat komt door Verdonks woordkeus, de herhalingen en stereotypen die ze gebruikt, de syntactische eenvoud. 'Het is het aanspreekniveau van de STER-reclame en van de meeste Nederlandstalige quizzen en andere programma's met hoge kijkcijfers op de televisie.'

De inhoud deed er nauwelijks toe. Verdonks boodschap was: ik ben daadkrachtig, regels zijn regels en ik voer ze uit. Wat ze verder zei, ging vooral over de 'pamperende overheid', waar ze van af wil. En over ondernemers die een maagzweer krijgen van alle regels. Ze kwam met haar boodschap van belastingverlaging voor topinkomens en ze zei een paar keer dat bewoners van verpleeghuizen nog te vaak met te veel mensen op één kamer liggen.

Politicoloog en actief VVD-lid Edwin van der Haar noemt Verdonk, die hij steunt, 'een klassiek liberaal op z'n Wiegels'. 'Ze is geen intellectueel, zoals Bolkestein, maar haar gut feeling, dat je niet te veel van de overheid moet verwachten en dat mensen zelf iets moeten maken van hun leven, is goed.

Mark Rutte past volgens Van der Haar in het rijtje van Nijpels, Voorhoeve, Dijkstal - die verkiezingen verloren. 'Met de VVD gaat het goed als we het goed doen in Almere, Zoetermeer, in de Vinex-wijken. De mensen die daar wonen, willen geen vage praatjes.'

Van der Haar vindt dat Rutte, die hij sociaal-liberaal noemt, in de campagne voor het lijsttrekkerschap krampachtig heeft geprobeerd om zich rechtser voor te doen dan hij is. Erg overtuigend was het niet, vindt Van der Haar. Ook het politieke profiel dat Verdonk al had, is volgens Van der Haar door de campagne nauwelijks veranderd.

Bij Verdonk was dat ook niet de bedoeling. 'Ze is zoals ze is', zeggen haar campagneadviseurs. 'Zo puur. Daar moet je niks aan doen.' Nou ja, kleine dingen. Je kunt haar op een verhoging zetten waardoor ze minder klein lijkt in vergelijking met de andere kandidaten. En die lage stem. 'Prachtig', vindt Ed Sinke.

En als er inhoudelijk iets mis ging, bijvoorbeeld bij het onderscheid dat ze zelf maakte tussen haar en Rutte, op de BouwRAI, of bij de hypotheekrenteaftrek - waarvan ze zei dat we door Europa gedwongen zullen worden om die af te schaffen - dan zei Verdonk daarna dat ze het niet gezegd had, of dat ze het ánders gezegd had, en dat het helemaal niet zo bedoeld was als het misschien is overgekomen. De meeste VVD-leden deden daar de afgelopen weken niet moeilijk over.

Bij Mark Rutte ging het wél om de inhoud. Dat zegt hijzelf, dat zeggen zijn adviseurs. Daarom kwam hij met een '9 puntenplan', en dáárom verscheen hij de eerste weken in televisieprogramma's als Nova en Buitenhof, en pas later bij Paul de Leeuw.

Het is ook niet waar, zegt campagneleider Frits Huffnagel, dat Rutte heeft geprobeerd om rechtser en harder te zijn dan hij is. 'Het is volgens mij ideaal dat Mark links van het midden staat, in een partij rechts van het midden. Dan kun je een maximaal aantal mensen aanspreken. En Mark is een binder.'

Rita Verdonk had een programma van maar drie punten: minder regels, zorgen voor mensen die dat zelf niet kunnen, afspraak is afspraak. Rutte schreef in zijn 9 puntenplan dat de economie sterker wordt als 'anderen hier welkom zijn' en Nederland minder bang wordt voor globalisering. Hij zou als lijsttrekker startende ondernemers helpen, hij zou armoede bestrijden en de bijstand afschaffen voor mensen die jonger zijn dan 27 jaar. Maar tijdens de campagne praatte hij vooral over andere thema's: het harder aanpakken van winkeldieven, en het verlagen van belastingen - niet heel anders dan waar Verdonk mee kwam.

Op de laatste dag van de campagne, afgelopen woensdag, vierde het team van Verdonk feest in Leiden. Iedereen die haar geholpen had, was uitgenodigd. Het feest duurde tot diep in de nacht. Het campagneteam van Rutte houdt pas in juni een 'afsluitende dag', zegt Frits Huffnagel. 'Dan gaan we borrelen, eten en vrolijk zijn.' Ook als Rutte verliest. 'Mijn hart zegt: hij wint. Mijn hoofd zegt: echt weten, doe je het natuurlijk niet.'

    • Petra de Koning Guus Valk