Kwikstaarten wippen met hun staart als vertoon van alertheid

Kwikstaarten ontlenen ook hun Latijnse naam (Motacillae, staartwippers) aan hun meest opvallende eigenschap. Alsof de staart over een autonome besturing beschikt, neemt de voortdurende tic bij bepaalde opwinding toe. Daarna hervindt die weer langzaam het basispatroon - alsof het staartmechaniekje ook zelf even opgewonden was. Bioloog Christoph Randler van de Universiteit van Leipzig bekeek twee zomers lang de op- en aflopende intensiteit van staartwippen bij deze insecteneter. Volgens hem speelt het etaleren van alertheid op roofdieren de hoofdrol (Animal Behaviour , 5 mei).

Witte kwikstaart Foto Frits Houtkamp/Natura Naturea

Witte kwikstaarten, Motacilla alba, zijn bedrijvige renners op open terrein - vroeger vooral kale beekoevers, nu ook gazon en asfalt. Afwisselend jagen ze prooien na en komen ze tot complete stilstand - met de opvallend lange staart met witte zijvlaggen wippend. De mogelijke functies zijn divers. Het opjagen en daarmee beter zichtbaar maken van stilzittende insecten kan een rol spelen. Ook kan het vertoon van onderdanigheid zijn tegenover soortgenoten.

Maar het wippen zou ook bedoeld kunnen zijn om te laten zien - vooral aan de bedreigende dieren - dat ze waakzaam zijn. De evolutionair verantwoorde boodschap: deze vogel is oplettend, roofdieren zijn al gezien of zullen bijtijds worden gezien. Een aanval heeft geen zin - en zou beide partijen alleen maar energie kosten.

Om onderscheid te maken in die beweegredenen bekeek Randler witte kwikstaarten op het Duitse platteland. Eén eenduidige conclusie: jonge, nog niet lang uitgevlogen vogels zijn net zulke toegewijde staartwippers als de oude. In het veld zijn jonge vogels van hetzelfde jaar degenen die in rangorde onderaan staan en zonodig een stapje opzij moeten doen. De gelijke scoren van jong en oud schuift onderdanigheidvertoon bij deze kwikstaarten als motivatie aan de kant.

Voedselzoekende kwikstaarten doen veel meer aan staartwippen dan stilzittende of toiletmakende vogels. Die laatste wippen wel meer met de staart als ze nadrukkelijk rondkijken. Bij het beweeglijk voedsel zoeken is er doorlopend staartgewip, maar met nadrukkelijk verhoogde intensiteit tijdens visuele scans van de omgeving. Bij het pikken zelf komt de staart weer in relatieve rust, in afnemend tempo nog wat nahikkend.

Vanwege dat nogal negatieve verband met voedsel najagen en het vertoon tijdens toilet maken is het onwaarschijnlijk dat het opjagen van prooidiertjes een rol speelt. Vertoon van oplettendheid blijft dus over. Randler prijst het signaal vanwege de opvallende eerlijkheid. Vogelonderzoekers zijn vaak op zoek naar oneerlijkheid: een goedkoop uit te voeren signaal zonder ware betekenis. Doorlopend doen alsof je alert bent, in dit geval - met evolutionair voordeel. Bij de kwikstaarten dient 'eerlijk' intensief wippen toekijkende soortgenoten. Vooral buiten het broedseizoen leven kwikstaarten in elkaars gezelschap op het open veld, in kleine clubjes of in grote groepen. En als de een verkondigt oplettend bezig te zijn, kan de ander zich even richten op voedsel zoeken. Frans van der Helm

    • Frans van der Helm