'Een frescoschilder is altijd een reiziger'

Twee opzienbarende tentoonstellingen in Italië zijn gewijd aan twee onderschatte, laat-middeleeuwse schilders: Gentile da Fabriano en Lorenzo Monaco.

Lorenzo Monaco: 'De profeet Jesaja' (detail San Procolo polyptiek)

Vanuit Florence doe je met de auto al gauw drie uur over de reis naar Fabriano, in de regio de Marken in het westen van Midden-Italië. Toch ligt het stadje, dat er na de verwoestende aardbeving van 1997 weer keurig opgepoetst uitziet, maar een dikke 200 kilometer van de Toscaanse hoofdstad. Na Perugia voeren kronkelweggetjes je diep de Apennijnen in.

Na zo'n tocht is het moeilijk voor te stellen dat deze buitenpost in de veertiende eeuw een toonaangevende kunstenaar voortbracht, die werkte in plaatsen als Rome en Venetië, maar ook in lastiger te bereizen steden als Milaan, Siena en Florence.

Een prachtige expositie in zijn geboorteplaats geeft een beeld van het werk van deze Gentile da Fabriano (ca. 1375-1427), van de artistieke invloeden die hij op verschillende plaatsen heeft ondergaan, en vooral, op anderen heeft uitgeoefend. Voor het eerst wordt in een grote monografische tentoonstelling aandacht besteed aan de kunstenaar die de beroemdste schilder was van zijn tijd, maar die het, achteraf bezien, in de kunstgeschiedenis op veel punten heeft moeten afleggen tegen jongere tijdgenoten als de Florentijnen Masaccio en Fra Angelico. Zij legden de basis voor de Renaissance-schilderkunst, terwijl Gentiles sierlijke en decoratieve werk wortelt in middeleeuwse tradities. De titel van de tentoonstelling noemt dit 'een andere renaissance', en daar is, gezien bijvoorbeeld Gentile's vernieuwende naturalisme en lichteffecten, ook iets voor te zeggen.

Tegelijkertijd is in Florence een al even opzienbarende tentoonstelling te zien rond een andere schilder, die in de kunsthistorische handboeken op hoogstens de tweede plaats komt, na de vroegvijftiende-eeuwse helden van de nieuwe kunst van de Renaissance. Ook het werk van Lorenzo Monaco (ca. 1370-1422) is nooit eerder onderwerp geweest van een omvangrijke presentatie. Lorenzo Monaco was heel wat honkvaster dan Gentile da Fabriano: opgeleid in Florence, heeft hij voornamelijk in en rond die stad gewerkt. Zijn bijnaam 'monaco' verwijst naar het feit dat hij als monnik was ingetreden bij de benedictijner kloosterorde der Camaldulensen, al voerden zijn kunstenaarswerkzaamheden hem tot ver buiten de strikte clausuur die voor zijn congregatie gold.

Voor kloosters en kerken voorzag Lorenzo manuscripten van illuminaties, en schilderde hij altaarstukken en andere devotionele werken: Madonna's en religieuze scènes met vaak ernstige figuren tegen gouden achtergronden. Maar hoe middeleeuws aandoend, bontgekleurd en elegant langgerekt zijn figuren ook zijn, ze bezitten een waarheidsgetrouwe driedimensionaliteit, waardoor Lorenzo Monaco's werk naadloos aansluit bij de Florentijnse traditie waaruit ook een Renaissance-schilder als Masaccio voortkomt.

De Nederlandse kunsthistorica . Anneke de Vries, specialist op het gebied van de schilderkunst in het Florence van de vroege vijftiende eeuw, droeg bij aan de catalogus van de Lorenzo Monaco-tentoonstelling. De Vries benadrukt het belang van de tentoonstellingen, omdat ze het heersende beeld van de vijftiende-eeuwse schilderkunst in Florence, Umbrië en de Marken effectief nuanceren, met behulp van belangrijke bruiklenen en reconstructies van uit elkaar genomen veelluiken die in de loop der tijd over de hele wereld terecht zijn gekomen. Over het opvallende verschil in mobiliteit tussen Lorenzo en Gentile zegt De Vries: 'Lorenzo Monaco had een zeer productief atelier, dat alleen al in Florence genoeg te doen had. De vele panelen die hij leverde kon hij grotendeels in zijn eigen werkplaats afmaken. Gentile da Fabriano was vooral zo beroemd vanwege zijn wandschilderingen in onder meer Brescia en Rome. Een frescoschilder is nu eenmaal per definitie een reiziger.'

Van de grote frescodecoraties van Gentile da Fabriano is bijna niets meer overgebleven. De Vries stelt dat het beeld dat nu van hem bestaat paradoxaal genoeg vooral is bepaald door paneelschilderijen, zoals die nu in Fabriano bijeen zijn gebracht. Die vallen op door een verbluffende weergave van stoffen en andere materialen, zoals in fresco misschien niet mogelijk zou zijn. Maar juist bij een wandschildering van Gentile, wiens naam 'vriendelijk' of 'zachtaardig' betekent, zou niemand minder dan Michelangelo hebben verzucht: 'in het schilderen was zijn hand zoals zijn naam'.

'Gentile da Fabriano e l'altro Rinascimento' in Spedale del Buon Gesù, Fabriano. T/m 23/7. (Cat. 336 blz., 30 euro), www.gentiledafabriano.it. 'Lorenzo Monaco; dalla tradizione giottesca al Rinascimento' in Galleria dell'Accademia, Florence. T/m 24/9. (Cat. 336 blz., 48 euro. www.lorenzomonaco2006.it (reserv. aanbevolen).