De stelling van Uri Rosenthal: Nederland moet wennen aan harde politieke strijd

Voor politieke partijen is de ontwikkeling naar interne partijdemocratie een onomkeerbare weg. Ook wat betreft de kandidaatstelling voor het leiderschap, zegt Uri Rosenthal tegen Roel Janssen.

Uri Rosenthal is fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer, hoogleraar bestuursrecht en specialist op het gebied van crisismanagement. Foto Roel Rozenburg Den Haag:24.5.6 Ursiel Rosenthal. © foto/Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

Als u wat zich de afgelopen week in de VVD afspeelde beschouwt als een rampenoefening, wat zou u dan in de evaluatie schrijven?

'Ik wil niet spreken van een rampenoefening. Het ging om twee zaken, de lijsttrekkerscampagne en de kwestie-Hirsi Ali, die in de beeldvorming door elkaar liepen. We zaten in de belangrijkste fase van de campagne en daar horen pittige discussies bij. Wat de andere zaak betreft: als een minister een standpunt inneemt waarover ze in de Kamer scherp ter verantwoording wordt geroepen, noemen we dat dualisme.'

Wel een bijzondere vorm van dualisme, want vervolgens is de minister in het kabinet onder curatele gesteld en heeft haar opstelling binnen de VVD tot een splitsing geleid.

'In de VVD speelt het individualisme een grote rol. De spanning tussen verschillende spelers is bij de VVD sterker dan bij de PvdA of het CDA. Dit heeft te maken met de DNA-structuur van de partij. Binnen de VVD is altijd sprake van checks and balances. In de PvdA of het CDA is het politieke wereldbeeld een heel andere, daar is de ideologie veel sterker. Bij de PvdA wil men de mensheid vooruit helpen en bij het CDA heeft men al gauw het gevoel 'We run this country'. Bij de VVD laat men elkaar ruimte. Dat maakt conflictregulering lastig.'

De VVD is sinds begin jaren tachtig langer aan de macht dan het CDA.

'Ik proef geen machtsmoeheid of sleetsheid. Het is wel zo dat we geen onbetwiste leider hebben. Ik hoop dat volgende week woensdag, als de uitslag bekend is, de tegenstanders van dit moment weer bij elkaar komen. Dan hebben we het bij conflictregulering over de kanalisering van collectieve stress.'

Dat loopt kennelijk niet zo goed.

'Kijk eens hoe zulke campagnes in andere landen verlopen, zoals de primaries in de Verenigde Staten. Er is concurrentie om de belangrijkste positie in een van de grote politieke stromingen van Nederland. Natuurlijk ontstaan dan turbulenties.'

Het relativeringsvermogen ontbreekt op dit moment. Het is versimpeling troef in deze strijd.

'Onder de lampen van de media is dat tegenwoordig onvermijdelijk. Het is ook een kwestie van gewenning aan een publiekelijk uitgevochten interne politieke strijd.'

Voelt de Verdonk-vleugel beter aan dat de media om versimpeling vragen en niet om relativering?

'Als een politicus met een oneliner komt, vragen mensen zich af: wat betekent dat voor mij? In een samenleving van mondige mensen zijn oneliners een referentiepunt in het debat. Daar heb ik niet zo'n moeite mee.'

Binnen de VVD loopt een scheidslijn tussen liberalen en conservatieven. Die lijn lijkt verscherpt door de opkomst van het fortuynisme. Is dat nog steeds de steen in de politieke vijver van dit moment?

'Je hebt altijd verschillende opvattingen gehad binnen de VVD. Het fortuynisme heeft de VVD tot democratisering van de partij aangezet. Dat is in drie golven gegaan. De eerste golf was het one man one vote-systeem, terwijl de partij tot dan toe besloot op basis van de gebundelde consensus van de partijbaronnen. Stap twee was de proeftuin met de verkiezing van de partijvoorzitter en de europarlementariërs. De derde golf is de verkiezing van de lijsttrekker van de Tweede Kamer. Dat raakt de kern van de partij.'

De leden mogen stemmen en nu hoor je binnen de VVD: ik wist niet dat we al die 'Jacobse en Van Es'-achtige leden hebben.

'Zestig, zeventig procent van de partij bestaat uit 'slapende en snurkende' leden. Voor een deel ondernemers, mensen uit het midden- en kleinbedrijf, kleine en wat grotere zelfstandigen. De andere categorie zijn gegoede burgers die jarenlang trouw hun contributie betalen zonder veel van zich te laten horen.'

Ziet u een kloof tussen het bestuurlijke establishment van de partij en die slapende leden? De bestuurders stelden zich op achter Rutte; de achterban vormde de aanhang van Verdonk.

'Dat wordt door de buitenwacht zwaarder aangezet dan ik het beleef. Als ik op een landelijke partijbijeenkomst ben, kom ik heel veel mensen tegen die ik helemaal niet ken. Vrijwilligers, die actief zijn in de afdelingen van de partij. Dat is niet het partij-establishment.'

Het beeld komt niet uit de lucht vallen. Verdonk presenteert zich als de kandidaat van de gewone man en vrouw en stelt zich anti-establishment op.

'In de leer van de politieke participatie bestaan twee theorieën. De ene is dat je participeert, omdat je vindt dat je invloed moet uitoefenen om zaken te verbeteren. De andere is dat je participeert als je daartoe gemakkelijk in de gelegenheid wordt gesteld. Met deze verkiezing krijgen de 'slapende en snurkende' leden de mogelijkheid om vanuit huis te participeren. De partij komt naar je toe, in plaats van dat jij naar de partij moet komen.'

Wordt het ze zo niet makkelijk gemaakt dat ze een hele partij op z'n kop kunnen zetten?

'Dat is de democratie in de partij. Daar is veel discussie over. Sommigen hebben daar ook grote zorgen over.'

Omdat men zegt: het licht trekt de nachtvlinders aan.

'Ik denk dat voor politieke partijen - of men het leuk vindt of niet - de ontwikkeling naar interne partijdemocratie een onomkeerbare weg is. Ook wat betreft de kandidaatstelling voor het leiderschap. Voor politieke partijen geldt hetzelfde als voor democratie in het algemeen: het is niet voor bange mensen.'

Ook als het leidt tot een populistische VVD?

'Dan geef je een betekenis aan de opvattingen van een grote groep mensen in de samenleving die ik er niet aan wil toeschrijven. Partijdemocratie is geen meerderheidstirannie; het is zowel respect van de minderheid voor de meerderheid als respect van de meerderheid voor de minderheid. En de garantie van de rechten van de individuen. Er is nu strijd, maar de opdracht is ervoor te zorgen dat we de weg terug vinden naar evenredigheid tussen de winnaar en de verliezer.'

Of om te voorkomen dat de partij niet uit elkaar spat?

'De liberale stroming in Nederland zal zich niet uit elkaar laten spelen. Je moet ervoor zorgen dat er voldoende kanalen zijn voor de aanhangers van de kandidaat die verliest, om hun standpunten kenbaar te maken en om deel uit te maken van de invloedsstructuur. Je moet het kader vastzetten. Daarbinnen moet er voldoende ruimte zijn voor mensen die behoren tot het kamp dat verloren heeft.'

Dan blijft de situatie bestaan van tegengestelde vleugels binnen de VVD.

'In een brede volkspartij heb je te maken met diverse vleugels. Die vleugels moeten alleen geen vlerken worden. En je moet ervoor zorgen dat de vleugels elkaar tot hun recht laten komen. Ziedaar de typisch Nederlandse vier c's: concensus, compromis, coalitie, coöptatie.'

Als de VVD een casus is in een cursus van een business school en u bent de docent, wat moeten de studenten dan doen?

'Eén: in politieke partijen strijden ratio en emotie altijd met elkaar. Maar weet dat emotie en psychologie in partijen veel sterker spelen dan in andere typen organisaties. Twee: bij de VVD-casus gaat het om iets geheel nieuws waaraan men moet wennen.

Het is onbekend wat er gebeurt en het kan alle kanten opgaan. Drie: de spanning hoe we deze nieuwe aanpak binnen de bestaande kaders houden. Dat is het verhaal.'