Praten met Kony, monster en moordenaar

Joseph Kony wordt niet voor niets gezocht. De voormalige misdienaar uit Noord-Oeganda moet terechtstaan voor moord, verminking, verkrachting en het aanzetten daartoe. Voor plundering en het leiden van aanvallen op de burgerbevolking. En voor het behandelen van vrouwen als seksslavinnen en het ontvoeren van kinderen om ze als soldaten op te nemen in zijn Verzetsleger van de Heer, de beruchte sekte annex rebellengroep Lord’s Resistance Army (LRA) . Kony, kortom, wordt door het Internationale Strafhof in Den Haag gezocht voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.

Moet je met zo iemand gaan praten over vrede? De vraag lijkt absurd, maar is dringend. Want Kony wíl praten. Hij wil vrede, zegt hij.

Twintig jaar lang heeft hij een gruwelijke burgeroorlog gevoerd tegen het regeringsleger van Oeganda. En het geweld duurt voort. Het is een van die vergeten oorlogen. Tienduizenden doden, meer dan een miljoen ontheemden die in erbarmelijke omstandigheden in overvolle kampen zitten. De Verenigde Naties noemen het een van de ergste humanitaire crises in de wereld. De arrestatiebevelen tegen Kony en vier van zijn commandanten waren de eerste die het Internationale Strafhof na zijn oprichting uitvaardigde.

Maar op de een of andere manier spreekt de kwestie niet erg tot onze verbeelding. Er is geen verband te leggen met de oorlog tegen terreur of met de botsing der beschavingen. De Noord-Oegandese ontheemden spoelen niet massaal aan op Europese stranden – president Museveni heeft gezorgd voor uitzichtloze, onveilige, in veel gevallen dodelijke, maar overigens effectieve opvang in de regio. Dat scheelt.

En nu wil Kony praten, wat misschien tot vrede kan leiden in een oorlog die ook de stabiliteit in Zuid-Soedan en Congo bedreigt. „We kunnen deze oorlog beëindigen’’, zegt Kony met klem op een dvd die woensdag opeens opdook in Kampala.

Maar Kony wordt gezocht voor oorlogsmisdaden en is voortvluchtig. Ieder land dat het Internationale Strafhof erkent, heeft de juridische verplichting hem te arresteren en uit te leveren aan Den Haag. En daarmee lijkt de wereld voor een klassiek dilemma geplaatst: want wat heeft voorrang, vrede of gerechtigheid?

De Nederlandse tak van Pax Christi kiest voor het eerste. De organisatie blijkt samen met de regering in Zuid-Soedan contact gelegd te hebben tussen de regering van Oeganda en de rebellengroep van Kony. Beide partijen hebben zich bereid verklaard te onderhandelen over beëindiging van de burgeroorlog. Het is een prille kans op vrede, nog niet veel meer.

Maar het staat op gespannen voet met de doelstelling van het Strafhof, dat juist is opgericht om te zorgen dat oorlogsmisdaden niet ongestraft blijven. Kan het Hof het zich veroorloven dat zijn eerste de beste arrestatiebevel al genegeerd wordt? En kan vredesbeweging Pax Christi zich veroorloven besprekingen op gang te brengen met Kony de kindermoordenaar, de leider van de rebellengroep die volgens Afrika-correspondent Koert Lindijer „een van de meest brute bewegingen uit de recente Afrikaanse geschiedenis” is, die duizenden kinderen ontvoerde om ze te hersenspoelen en om te vormen tot moordenaars, die vrouwen de lippen afsneed en die overal dood en verderf en angst en wanhoop zaaide?

Nee, zeggen de Verenigde Staten. Hoewel Washington doorgaans een verklaard tegenstander van het Strafhof is, vindt de regering-Bush voor deze keer toch dat de leiders van het Verzetsleger van de Heer zo snel mogelijk opgepakt en naar Den Haag gestuurd moeten worden. De Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken voor Afrika, Jendayi Frazer, heeft zich uitdrukkelijk tegen overleg met LRA-leiders uitgesproken.

En daar is veel voor te zeggen: sinds een aantal jaren begint het steeds beter te lukken om de grote aanstichters van oorlogen, burgeroorlogen en schendingen van de mensenrechten aan te klagen en voor de rechter te brengen. Dat is rechtvaardig en kan bovendien afschrikwekkend werken. Is vrede denkbaar als dit soort gruweldaden wordt vergeven of vergeten? Zonder rechtvaardigheid geen vrede.

Toch is de praktijk vaak anders. Vrede, of de beëindiging van vijandelijkheden, blijkt soms wel degelijk gebouwd te kunnen worden op een pragmatische keuze voor het accepteren van een zekere mate van onrechtvaardigheid.

De milde, symbolische bestraffing bijvoorbeeld van de paramilitairen in Colombia, die vaak gruwelijke moorden op hun geweten hebben, mag moeilijk te verteren zijn maar draagt wel bij aan de stabilisering van het land. Hetzelfde effect had het asiel dat Nigeria verleende aan de misdadige Liberiaanse leider Charles Taylor – die later alsnog voor berechting werd uitgeleverd.

En hoe rechtvaardig is het eigenlijk dat de Libische leider Gaddafi, nu hij zijn kernwapenprogramma heeft opgegeven, door het Westen als vriend en bondgenoot omarmd wordt? „Wat mij betreft is een staatshoofd dat opdracht geeft om een op 30.000 voet hoogte koersend verkeersvliegtuig op te blazen voor eeuwig een paria”, schreef een lezer vorige week op het Weblog Wereld van deze krant (www.nrc.nl/ wereld).

Pax Christi kon het initiatief voor de gesprekken met Kony nemen, omdat het geen land is dat zich gebonden heeft aan het Strafhof, maar een niet-gouvernementele organisatie. Het arrestatiebevel tegen Kony is ruim een half jaar geleden uitgevaardigd, en al die tijd is er weinig gedaan om hem op te pakken. Het geweld en de ellende duren ondertussen voort. En niet alleen Kony en zijn rebellen gaan zich te buiten aan wreedheden, de Noord-Oegandezen hebben regelmatig evenveel te vrezen van de ongedisciplineerde soldaten van het regeringsleger.

Dat maakt het zoeken naar een oplossing die begint met streven naar verzoening begrijpelijk en verdedigbaar. Want een duurzame beëindiging van het geweld is moeilijk denkbaar zonder herstel van orde en maatschappelijk herstel, en zonder een oplossing voor het diepe wantrouwen tussen Noord- en Zuid-Oeganda.

Maar is er wel een oplossing denkbaar waarbij een zeldzaam groot monster als Kony niet achter de tralies verdwijnt? Dat blijft een pijnlijk dilemma, dat het best beantwoord kan worden door door de Oegandese bevolking zelf.

Juurd Eijsvoogel is redacteur van NRC Handelsblad.

    • Juurd Eijsvoogel