Polen lopen nog niet warm voor Benedictus

Er was gisteren na de aankomst van paus Benedictus XVI in Warschau geen sprake van gedrang of enthousiasme. De Polen reageren nog lauw op de komst van de Duitse paus. „Onze paus kwam natuurlijker over.”

Een Poolse non bevestigt een portret van paus Benedictus XVI en de Vaticaanse vlag op een raam van haar klooster in de oude stad van Warschau. Foto AP A nun fixes a poster of pope Benedict XVI in a window next to the St. John's cathedral in the old town of Warsaw, Poland, Wednesday, May 24, 2006. The pontiff will meet with the clergy in the cathedral on Thursday, May 25, 2006 during his four day visit to Poland. (AP Photo/Vadim Ghirda) Associated Press

Een nieuwe paus, een Duitse paus. „Ik vind hem een beetje vreemd”, zegt Ala Bilska, een jonge Poolse kapster. „Onze paus kwam natuurlijker over. Hij maakte grapjes en was als een vader. Maar met de nieuwe paus voel ik afstand.”

En ze is niet de enige. De Polen kunnen er maar moeilijk aan wennen dat de Heilige Vader sinds het overlijden van Johannes Paulus II in april vorig jaar geen Pool meer is. „Hij was een van ons”, zegt Wojciech Kluj, studentenpastor in Warschau. „Nu is dat toch anders.”

De nieuwe paus, Benedictus XVI, begon gisteren aan een vierdaagse pelgrimstocht door Polen. Maar wordt het ook een zegetocht? De ontvangst in Warschau was gisteren lauw. Op straat stonden duizenden mensen, maar niemand hoefde te dringen om een glimp van de pausmobiel op te vangen. Dat is wel eens anders geweest.

Ook vanochtend, tijdens de eerste openluchtmis van de paus in Warschau, zijn veel mensen weggebleven. Zo’n 270.000 katholieken staan op hetzelfde plein waar Johannes Paulus II in 1979 voor ruim één miljoen landgenoten preekte. Toegegeven: het regent. Maar er is gewoon ook minder animo. De afgelopen maanden riepen priesters vanaf hun kansels onophoudelijk op om vandaag massaal te verschijnen. „Dat soort motivatie hadden we met de vorige paus niet nodig”, zegt een vrouw, op weg naar de mis.

De Poolse autoriteiten proberen de juiste stemming te creëren. Sinds gisteren geldt een alcoholverbod in de stad. Pikante lingeriereclames langs de weg naar het vliegveld hebben plaatsgemaakt voor affiches met Benedictus XVI, die daarop „onze paus” wordt genoemd. En ook de televisie is flink gekuist.

Zondag bezoekt Benedictus Auschwitz, vlakbij Kraków, een extra beladen bezoek door zijn Duitse afkomst. Elke stap die hij daar gaat zetten is al gewogen. Toen de paus voorstelde om het voormalige vernietigingskamp binnen te rijden werd hem uitgelegd dat alleen de nazi’s dat vroeger deden. De gevangenen moesten te voet. De paus gaat nu ook te voet.

De afkomst van de paus is „geen probleem”, zo zei tachtig procent van de Polen onlangs in een peiling. Maar 82 procent zei ook de Poolse origine van de vorige paus „positief” te vinden. En daarom komt Benedictus XVI niet alleen „in de voetstappen” van Johannes Paulus II, zoals hij gisteren na aankomst zei, maar kruipt hij ook zoveel mogelijk in diens huid.

De komende dagen doet hij, afgezien van Auschwitz, alleen maar plaatsen aan die een rol hebben gespeeld in het leven van zijn voorganger. Hij gaat naar Wadowice, de geboorteplaats van Johannes Paulus II, en naar Kalwaria Zebrzydowska, diens lievelingsklooster. En de Duitse paus heeft zijn Pools de laatste maanden flink bijgespijkerd. Hij kan nu veel meer zeggen, zij het met een zwaar accent.

„Het eerbetoon is ongetwijfeld oprecht, want ze waren goede vrienden”, zegt politicoloog Radoslaw Markowski. „Maar het dient ook een duidelijk doel: de paus wil de Polen voor zich winnen.” Polen staat te boek als het laatste bastion van het katholieke geloof op het Europese vasteland, maar ook hier is de autoriteit van de kerk niet langer vanzelfsprekend. Die komt de paus nu herstellen, met de geest van Johannes Paulus II aan zijn zijde.

Het rommelt binnen de Poolse kerk. Vooral de laatste tijd wordt pijnlijk duidelijk op welke schaal priesters onder het communisme hebben gecollaboreerd met de toenmalige geheime diensten. Volgens staatshistorici die de communistische archieven bestuderen zou mogelijk tien procent van de Poolse geestelijkheid zich op de een of andere manier hebben bezondigd aan zulke activiteiten.

Ook worstelt de kerk met Tadeusz Rydzyk, een excentrieke priester die een klein media-imperium bezit. Zijn Radio Maryja, berucht om nationalistische en antisemitische uitzendingen, heeft zich opgeworpen als kampioen van de nieuwe moreelconservatieve regering in Polen. Benedictus XVI heeft deze vermenging van politiek en religie openlijk veroordeeld. Hij ziet Radio Maryja zelfs als een gevaar voor de eenheid van de Poolse kerk.

In het algemeen rukt ook in Polen de religieuze onverschilligheid op, ook al ziet 98 procent van de bevolking zich als katholiek. Maar slechts 48 procent gaat naar de kerk. „Het katholicisme is wijdverbreid, maar oppervlakkig”, zegt politicoloog Markowski. „Het is ceremonieel, ritualistisch.” Veelzeggend is dat de Poolse première van de Da Vinci Code vorig weekeinde 341.000 bezoekers trok, een Pools record, ondanks een kerkelijke boycot.

De huidige religieuze opleving in de politiek – de ultrakatholieke Liga van Poolse Families (LPR) zit sinds kort in de Poolse regering – ziet Markowski vooral als een tijdelijke terugval. „De politiek kampt met een gebrek aan toekomstvisie en dan krijg je dit. Ze leunt heel zwaar op het historische erfgoed. De paus is daar onderdeel van. Maar de secularisering zet onmiskenbaar door.”

Niet voor niets is het motto van het pauselijke bezoek ‘Volhard in het geloof’. „De paus is naar Polen gekomen om ons om hulp te vragen”, zegt priester Kluj, die vandaag met een groep studenten de openluchtmis in Warschau bijwoont. „Hij vraagt ons om het geloof niet alleen te verdedigen, maar ook te blijven uitdragen naar de rest van Europa en de rest van de wereld.”

Een zware opgave, beseft ook de priester. „Voor veel Polen was de emotie over de Poolse afkomst van de paus een eerste stap naar het geloof. Voor mensen die de tweede stap nooit hebben gezet wordt het nu heel moeilijk.”