Koran tegen de hoofdpijn

Marjo Buitelaar: Islam en het dagelijks leven. Atlas, 297 blz. 19,90 euro

De Koran speelt een enorme rol in het dagelijkse leven van veel moslims, maar niet op de manier die velen denken. In Marokko bijvoorbeeld, waar velen analfabeet zijn, wordt hij door relatief weinigen daadwerkelijk gelezen, laat staan gehanteerd als een soort wetboek vol strikte en strenge voorschriften. Veeleer wordt de openbaringstekst gebruikt als een bron van zegen en geneeskracht. Zo bieden in amuletten verpakte Koranteksten een uitstekende bescherming tegen hoofdpijn, heimwee en schorpioenen.

Zulke en andere observaties vind je in Islam en het dagelijks leven, het nieuwe boek van Groningse antropologe Marjo Buitelaar. Eerder had ze al enkele erg leesbare studies van boeklengte geschreven over specifiekere onderwerpen als de hammam, het islamitische badhuis, en de viering van de Ramadan. Dit boek schetst een breder beeld van wat Buitelaar de ‘culturele inbedding van de islam’ in het dagelijkse leven noemt. Het omvat een aantal typisch antropologische onderwerpen, zoals volksgeloof en volksgeneeswijzen, en geeft andermaal korte beschrijvingen van de Ramadan en het badhuis. Maar ook bevat het interviews met hoger opgeleide Marokkaans-Nederlandse vrouwen en bespreekt het enkele minder alledaagse thema’s, zoals de veranderende politieke en maatschappelijke rol van de Marokkaanse islam, die meer dan in enig ander Arabisch land verbonden is met het plaatselijke koningshuis, en de verhouding tussen islam en politiek in het algemeen.

Buitelaar verklaart, vrij conventioneel, het ontstaan van het gepolitiseerde islamitische fundamentalisme uit gevoelens van ontwrichting en van onvrede met westerse overheersing of regeervormen; maar ook vermeldt ze de opkomst van tv- en cyberimams, zoals de autodidact Amr Khaled en de hoogopgeleide Tariq Ramadan, die zich vooral op jongeren richten. Hun oproepen om zelf gestalte te geven aan je eigen levensgeluk hebben meer gemeen met die van Dr. Phil of – in een door Khaled zelf gemaakte vergelijking – Oprah Winfrey dan met de fatwa’s van ayatollah Khomeini of Osama bin Laden, of zelfs maar met onze eigen polderimam El-Moumni.

Wat je in dit boek een beetje mist is een poging om algemene historische processen terug te koppelen naar de concrete beschrijvingen van de islam in het alledaagse leven. Een gemiste kans, omdat Buitelaar met haar ruim twintig jaar veldervaring in Marokko bij uitstek in een positie verkeert om zulke veranderingen in het schijnbaar onveranderlijke bestaan van alledag te achterhalen. Buitelaars boek maakt je vooral ook nieuwsgierig hoe de islam is ingebed in het dagelijkse leven van die andere grote groep moslimmigranten in Nederland, de Turken; bij hen lijkt religie – zie Milli Görüs – doorgaans veel sterker georganiseerde en strakker geregisseerde vormen aan te nemen. Maar dat is misschien te veel gevraagd van een boek dat zich zo nadrukkelijk op de Marokkaanse varianten van de islam richt, en daarvan zoveel zichtbaar, begrijpelijk en deels zelfs sympathiek maakt.

Marjo Buitelaar wordt aanstaande zondag geïnterviewd in het Vpro-tv- programma ‘Boeken &cetera’, Ned. 3, 13u.

    • Michiel Leezenberg