Losbandigheid na ontzuiling

‘Nederland is een xenofobe en losbandige samenleving.’

Eerste van een korte reeks vraaggesprekken, een jaar na het Nederlandse ‘nee’ tegen de Europese Grondwet.

De 64-jarige socioloog, politicoloog en econoom Göran Therborn is sinds 1996 directeur van het Swedish Collegium for Advanced Study in the Social Sciences in Uppsala en sinds 2003 ook professor in de sociologie aan de universiteit van die stad.

Uppsala. - Twee dingen vallen hem op, zegt Göran Therborn, gevraagd naar de belangrijkste veranderingen in Nederland in de afgelopen jaren. „De opkomst van xenofobie en de Nederlandse teleurstelling over Europa”, zegt hij. „Die twee zaken zijn duidelijk met elkaar verbonden.”

De Zweedse socioloog en econoom volgt de gebeurtenissen in Nederland sinds hij in de jaren tachtig politicologie doceerde in Nijmegen, aan wat nu de Radboud Universiteit is.

De bedachtzaam formulerende Therborn is uitgesproken negatief over de manier waarop Nederland zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld. Het eens „tolerante en open” land is volgens hem een „xenofobe en losbandige samenleving” geworden die niet alleen moeite heeft met de acceptatie van moslim-migranten, maar ook van de nieuwe, Oost-Europese lidstaten van de Europese Unie. Een samenleving die daarom verdere uitbreiding van de EU afwijst.

Maar Therborn wil niet alleen negatief klinken.

„Nederland kent een hoge arbeidsparticipatie. Sociaal-economisch is dat de belangrijkste verandering in de afgelopen jaren. Natuurlijk is dit dankzij het grote aantal parttimers. Nederland is het enige land ter wereld met een significant aandeel mannen dat in deeltijd werkt. Bovendien is de economische ongelijkheid, in tegenstelling tot bijna alle andere Europese landen, in Nederland nu kleiner dan in de jaren tachtig. Dat is een behoorlijke prestatie.”

Was u verrast dat Nederland tegen de Europese Grondwet stemde?

„Tot op zekere hoogte. Ik zag dat de opiniepeilingen aanvankelijk een duidelijke meerderheid voor het ‘ja’ aangaven. Ik had de indruk dat zonder het Franse ‘nee’, ook in Nederland geen nee zou zijn gestemd.”

Is de Nederlandse positie in Europa veranderd sinds het referendum?

„Die is naar mijn indruk verzwakt. Het is moeilijk voor Nederland om een actieve rol in de EU te spelen, gezien de uitkomst van het referendum. Frankrijk komt er mee weg, dat is een groot land, en vormt samen met Duitsland het hart van de EU. Maar een relatief klein land als Nederland heeft die positie niet.”

Nederland hoort niet langer bij een Europese kopgroep van landen?

„Het idee van een kopgroep is dood. De komende jaren is het niet aan de orde. Mocht dat wel zo zijn, dan zal het het moeilijk zijn voor Nederland om daar deel van uit te maken.”

Therborn ziet de ontwikkelingen in Nederland als een „verlaat effect” van de ontzuiling in de jaren zestig en zeventig, waarbij de maatschappelijke indeling naar levensovertuiging werd losgelaten.

„De verzuilde maatschappij is getransformeerd tot een libertijnse, losbandige samenleving. Daar heeft Pim Fortuyn van kunnen profiteren.”

Libertijns?

„Ja, het plezier-principe. Fortuyn was een exponent van de losbandige samenleving. Hij spreidde z’n rijkdom en homoseksualiteit ten toon. Hij presenteerde zich in zijn oppositie tegen het politieke establishment nooit als een man van het volk, maar eerder als een film- of rockster. Fortuyn verschilde daarin van zijn evenknieën, zoals de populistische politici Pia Kjaersgaard in Denemarken en Jean-Marie Le Pen in Frankrijk.”

Die ‘losbandige’ samenleving zelf is volgens Therborn onderwerp van strijd tussen de culturen in Nederland. Moslims ervaren kenmerken van de Nederlandse samenleving als „een belediging” voor hun geloof.

„De kloof tussen hen en de sterk geseculariseerde samenleving wordt groter. Dit in combinatie met het discours van mensen als Fortuyn tegen de islam en de migranten, wordt gezien als bedreigend. Dat kan makkelijk ontsporen in een loopgravenoorlog tussen de culturen. En het is moeilijk praten vanuit loopgraven.”

De inburgeringscursussen helpen daarbij niet, vindt Therborn. „Je wordt geacht een positieve mening te hebben over kussende mannen en blote borsten van Nederlandse vrouwen. Dat is goedkope provocatie.”

Homohuwelijk, topless op het strand. Dat zijn toch ook vrijheden die de Zweden dierbaar zijn?

„De situatie voor homo’s in Zweden is zoals die in Nederland is. En ook het topless zonnen op het strand. Daar gaat het niet om. Er moet vrijheid van seksualiteit zijn voor volwassenen. Maar je hoeft je acceptatie daarvan niet te bevestigen bij een inburger-ingscursus. Er is in dit land meer tolerantie voor kritiek op deze zaken.”

Hoe beoordeelt u de gang van zaken rondom Ayaan Hirsi Ali?

„De reactie van het politieke establishment is provocerend. Er zijn volgens het establishment kennelijk twee regels: één voor anti-islamitische migranten en één voor alle anderen. Dat is een ongelukkig signaal en vermindert de frictie tussen de bevolkingsgroepen niet. Minister Verdonk is ten minste consistent.”

(Dit is het eerste uit een korte reeks vraaggesprekken met buitenlandse Europa-deskundigen, een jaar na het Nederlandse ‘nee’ tegen de Europese Grondwet.)

    • Reinoud Roscam Abbing