Regels zijn regels

De trein verandert van spoor, je bent al laat, vergeet het zo verstandig van tevoren gekochte kaartje geldig te maken en vraagt hijgend aan de conducteur of hij dit wil doen. Met zijn ogen smeekt hij je om het niet te vragen, maar kan ondertussen alleen maar weigeren en stamelt: 'Regels zijn regels, punt.'

Als ik onfeilbaar moet zijn, dan ook de NS. Woedend neem ik me voor de kosten van elk treinkaartje terug te vragen bij vertraging. Ik heb het nagelaten, en weet niet waarom. Misschien omdat ik niet op mijn 'vijand' wil lijken en verlang naar 'onderhandelingsruimte' - ook al ken ik het gevaar ervan.

Op de snelweg in Servië word je voortdurend aangehouden. Je rijdt te hard. Je vertelt de politie een goeie mop en mag door zonder betalen. Of niet. Agentlief stelt vast dat het sneeuwt, wat het niet doet, en je rijdt opeens niet 10 km maar 30 km/u te hard en betaalt drie keer zoveel. Vermoeiend, ja. Riskant, dat ook. En dit gaat slechts over milde corruptie, maar toch: er is ruimte om te onderhandelen én om slim te zijn.

'Regels zijn regels, punt' is een zwaktebod. Het is tandeloos, want geobsedeerd door begrippen als neutraliteit, onpartijdigheid, standaardprocedures en veiligheid. Het woordje 'punt' benadrukt dat er geen morele ruimte is om persoonlijke verantwoordelijkheid te uiten.

'Regels zijn regels', verwijst indirect naar het gelijkheidsbeginsel, net als vrijheid een kernwaarde van democratie. Als vrijheid te ver doorslaat, is dat onmiddellijk voelbaar en zichtbaar. Als extreem gelijkheidsdenken de kop opsteekt, valt dat minder op want dat ontwikkelt zich sluipenderwijs, namelijk met een geleidelijke verandering van wetten en gewoonten. Af en toe zijn we er ons van bewust - zoals in de zaak Hirsi Ali. Maar dat besef duurt meestal niet lang. Dat extreem gelijkheidsdenken kan leiden tot tirannie, beschrijft Alexis de Tocqueville in zijn levenswerk Democracy in America (1841). Democratieën hebben een ziekelijke zucht tot gelijkheid en als ze die niet in vrijheid bereiken, dan maar in slavernij. Ik denk dat hij gelijk heeft.

Ellen Walraven

Algemeen directeur van politiek en cultureel centrum De Balie. Medeoprichter van toneelgezelschap 't Barre Land.

    • Ellen Walraven