Geen keurslijf, wel geldgebrek

Als het kabinet de ambities voor een kenniseconomie wil waarmaken, moet het budget van wetenschapsfinancier NWO enorm omhoog. In dat geval wil voorzitter Peter Nijkamp onderzoekers meer vrijheid geven.

Peter Nijkamp Foto Johannes van Assem foto Johannes van assem den haag 18-05-2006 Peter Nijkamp, nwo Assem, Johannes van

Onderzoekers aan de leiband. Zo typeert emeritus hoogleraar en NRC-columnist Piet Borst de concept-nota waarin de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek haar beleidsplannen voor de komende jaren uiteenzette. NWO is de overheidsorganisatie die in Nederland projectvoorstellen van wetenschappers beoordeelt en financiert. Volgens Borst rekent de organisatie wetenschappers te veel af op concrete maatschappelijke doelstellingen. Wetenschappers die goed onderzoek doen, zouden meer de vrije hand moeten krijgen.

Volgens NWO-voorzitter Peter Nijkamp, die gisteren de definitieve nota in Den Haag presenteerde, maakt Borst zich ten onrechte zorgen. „Het stuk waaraan Borst refereerde is onvoltooid. Voorlopig hebben wij, in overleg met het veld, 13 thema’s uitgekozen die belangrijk zijn. Daaronder vallen multidisciplinaire wetenschapsterreinen zoals genomics, nanowetenschappen, cognitiewetenschappen en ICT. Maar binnen elk van die gebieden zal een vast bedrag, 20 à 50 procent van het totaal, beschikbaar komen voor risicovol onderzoek. Ook wij geloven dat je wetenschappers niet te veel top down moet aansturen. Mede daarom wil NWO nationale research-initiatieven ontwikkelen. Jaarlijks komt 50 miljoen euro beschikbaar voor een topgroep in een wetenschapsgebied waarin Nederland wereldleider is. Dat schept ruimte voor toponderzoekers.”

NWO verdeelt jaarlijks ruim 400 miljoen euro onder Nederlandse wetenschappers. Daartoe dienen deze jaarlijks projectvoorstellen in voor het drievoudige van dat bedrag. De voorstellen worden door commissies van vakgenoten geselecteerd.

In zijn strategieplan voor de periode 2007 tot 2010 pleit NWO voor een verdubbeling van het budget. Is dat niet wat veel gevraagd?

„Sinds het jaar 2000 hebben achtereenvolgende kabinetten bepaald dat Nederland tot de kennisintensieve regio’s in de wereld wil behoren. De cijfers tonen aan dat we dat niet waarmaken. Nederland besteedt van het bruto nationaal product niet meer dan 0,78 procent aan publiek gefinancierd onderzoek. Daarmee blijven we achter bij het Europees gemiddelde en internationaal gestelde doelen. Zelfs als de politiek ons deze financiering zou toezeggen, blijven we achter bij de beoogde één procent. Onze boodschap is: ‘gij overheid hebt het zelf gezegd. Hier is onze vertaling’.”

U schrijft dat excellente onderzoekers in Nederland vaak onvoldoende armslag hebben om optimaal te presteren. Kunt u daarvan voorbeelden geven?

„Als je instellingen bezoekt, dan hoor je dramatische verhalen. Goede onderzoeksgroepen moeten beknibbelen op onderzoeksfaciliteiten en laboratoriumassistenten. Neem de zorgsector. Daarin moet prachtig langlopend epidemiologisch onderzoek worden afgeblazen of uitgesteld. Ik signaleer dat de beste Nederlandse wetenschappers tegenwoordig structureel in het buitenland opereren. Omdat ze onvoldoende geld hebben voor hun laboratorium. Of omdat er voor hen in Nederland onvoldoende geld is om hun vleugels uit te slaan.”

De overheid hoeft een verhoging van het budget voor publiek onderzoek niet bij NWO onder te brengen. Is het niet beter om structureel de onderzoeksbudgetten van de universiteiten te versterken en wetenschappers daar meer op hun prestaties te beoordelen?

„Aan het direct beoordelen van wetenschappers op hun prestaties zitten haken en ogen. Elk ontwikkeld land werkt met een duaal systeem waarin universiteiten een vast bedrag krijgen, maar waarin ook nationale research councils – zusterorganisaties van NWO – geld onder wetenschappers verdelen op grond van een straffe competitie. In Scandinavië en Zwitserland ligt het geld per hoofd van de bevolking dat deze councils te verdelen hebben ver boven dat in Nederland. Zelfs de Amerikaanse president Bush heeft besloten het budget van de National Science Foundation voor de komende vijf jaar te verdubbelen.”

Universiteiten moeten elke euro die ze van NWO ontvangen aanvullen met een euro uit het eigen budget. Door deze matching zijn succesvolle universiteiten die veel onderzoeksgeld van NWO binnenhalen in problemen geraakt. Een verhoging van het NWO-budget maakt dat toch alleen maar erger?

„In ons nieuwe budget is daarin voorzien. Uit een inventarisatie onder universiteiten is gebleken dat dit probleem van matching vooral speelde bij de zogeheten Veni-Vidi-Vici-beurzen, gericht op succesvolle individuele onderzoekers en bij de financiering voor nieuwe infrastructuur, een regeling waarbinnen universiteiten voor maximaal tien miljoen euro apparatuur kunnen aanschaffen voor laboratoria. Voor deze regeling willen we de verplichting tot matching geheel afschaffen.”

U constateert dat de European Research Council (ERC) een steeds belangrijker geldbron zal worden voor wetenschappers. De komende zeven jaar trekt deze ERC 10 miljard uit voor de beste wetenschappelijke ideeën. Wordt daarmee de NWO niet overbodig?

„Nederland zal van het budget van ERC zo’n vijf procent kunnen opeisen. Dat is een druppel op een gloeiende plaat. Het betekent zeker niet dat wij overbodig worden. ”

Rectificatie / Gerectificeerd

Bij het interview van NWO-voorzitter Nijkamp, Geen keurslijf, wel geldgebrek (23 mei, pagina 8), ontbrak de naam van de auteur, Michiel van Nieuwstadt.