‘Bolívar wordt van alle kanten beklommen’

President Chávez vernoemt zijn linkse revolutie in Venezuela naar de 19de-eeuwse bevrijder Simón Bolívar. Historici ergeren zich steeds meer aan diens ‘Bolivariaanse delirium’.

De Amerikaan Spencer Tunick zette in maart naakte Venezolanen op de foto bij het standbeeld van Simón Bolívar in Caracas. Historici kritiseren de wijze waarop president Hugo Chávez de 19de-eeuwse onafhankelijkheidsstrijder gebruikt voor politieke retoriek. (Foto Reuters) Volunteer participants pose naked during a photo session with U.S. photographer Spencer Tunick near a statue of Venezuela's national hero Simon Bolivar in Caracas March 19, 2006. REUTERS/Jorge Silva REUTERS

Hugo Chávez neemt ‘zijn’ Simón Bolívar overal mee naar toe. Toen de president van Venezuela deze maand een nachtje logeerde in het chique Savoy-hotel in London, liet hij een schilderij van El Libertador aan de muur spijkeren. Op audiëntie bij paus Benedictus XVI schonk hij de kerkvorst eerder al een portret van Bolívar. In het onderschrift een citaat uit het testament van de 19de-eeuwse onafhankelijkheidsstrijder: „Ondanks alles zal ik altijd een rooms-katholiek blijven.”

Historici in eigen land gruwen van de wijze waarop hun linkse staatshoofd zich vereenzelvigt met de Venezolaanse Vader des Vaderlands. „De hedendaagse Bolívar dient voor van alles, maar het is niet langer de persoon die leefde aan het begin van de 19de eeuw. Hij is een standbeeld dat van alle kanten wordt beklommen”, sneerde de vooraanstaande historicus Guillermo Morón vorig jaar.

„Chávez maakt er een dagelijkse oefening van om Bolívars teksten te reduceren tot citaten die op arbitraire wijze uit hun verband worden gerukt. Hij geeft ze een betekenis mee die ze op dat moment nooit hadden en die ze heden ten dage ook niet kunnen hebben”, e-mailt de Venezolaanse historica Inés Quintero.

Net als veel andere liberale creolen uit zijn tijd was Bolívar (1783-1830) ontevreden met de koloniale bemoeienis uit Madrid. Onder zijn militaire leiding werden Venezuela, Ecuador en Peru onafhankelijk van de Spaanse overheersers. Als staatsman zette hij de jonge republiek Venezuela in de steigers.

Chávez profileert zich sterk met de anti-imperialistische nalatenschap van de 19de-eeuwse bevrijder. Hij citeert de liberaal veelvuldig om zijn fel anti-Amerikaanse ‘socialisme voor de 21ste eeuw’ te propageren. Bij de armen in Venezuela slaat die boodschap aan. Evenals de sociale ‘Bolivariaanse’ projecten die de president met oliedollars financiert.

Historica Quintero ergert zich er echter mateloos aan. „Ik denk dat Bolívar moet worden gezien als man van zijn tijd”, schrijft ze. „Hij zocht politieke antwoorden die behoorlijk stoutmoedig en origineel moesten zijn. Het was voor hem niet makkelijk om in een hiërarchische en ongelijke Spaans-Amerikaanse maatschappij op liberale principes een republiek te stichten.”

Quintero en Morón staan niet alleen in hun kritiek. In februari protesteerde de doorgaans zeer bedeesde Academia Nacional de la Historia de Venezuela tegen het zoveelste Bolivariaanse initiatief. Chávez’ wilde per wet een extra ster toevoegen aan de bestaande boog van zeven witte sterren op de nationale vlag. En hoewel de generaal zo’n achtste ster inderdaad in 1817 per decreet beval, voorzag ook Chávez al enige controverse. Tijdens aflevering 241 van zijn zondagse talkshow Aló Presidente zei hij: „Ik zie dat ik sommige onvaderlandslievende leden van de oligarchie hiermee pijn doe, dus ik zet vaste koers voor een achtste ster op de vlag.”

Zulke veranderingen „dragen bij aan de desoriëntatie, verzwakking en verstoring van de cohesie die de gehele staat nodig heeft”, reageerde de academie streng. Tevergeefs. In maart stemde het regeringsgezinde Congres met het voorstel in. Quintero: „Bolívar vaardigde wel meer decreten uit. Als Chávez aan alle navolging wil geven, moet hij bijvoorbeeld ook de doodstraf invoeren voor alle plunderaars van publiek geld.”

De Bolívar-discussie is niet nieuw, vertelt ze. Bolívars zegetochten bezorgden hem vele geestdriftige hagiografen. Die kenden hem zulke bovenmenselijke prestaties toe dat feit en fictie rond zijn persoon anno 2006 amper nog te onderscheiden zijn. Sinds 1968 is het in Venezuela per wet verboden ‘Bolívar’ als politieke merknaam te voeren. Desondanks verwezen politici ook in de laatste decennia nog dankbaar naar zijn daden, decreten en discoursen.

Chávez’ verering van El Libertador is evenmin van gisteren. Al in het begin van de jaren tachtig verzamelt Chávez als luitenant-kolonel een groep onderofficieren om zich heen. In een geheime loge brainstormen de militairen over een nieuw Venezuela, gebaseerd op de ‘erfenis’ van Bolívar. Hun Bolivariaanse staatsgreep, in 1992, faalt jammerlijk.

Via de stembus wordt Chavez in 1998 alsnog president. Uitte hij zijn Bolívar-verering in het begin van zijn carrière vooral retorisch; als president maakt hij haar tot wet. In 1999 stemmen de Venezolanen per referendum in met zijn voorgestelde grondwetswijziging. Het land heet voortaan officieel La República Bolivariana de Venezuela.

„Ook al is het constitutioneel allemaal in de haak”, in zijn „Bolivariaanse delirium” vliegt Chávez regelmatig uit de bocht, stelt Quintero. „Zelfs Fidel Castro gaat niet zo ver in zijn revolutionaire referenties aan [de Cubaanse dichter, essayist en laat-19de-eeuwse onafhankelijkheidsstrijder] José Marti.”

Chávez roept bij historici bijvoorbeeld ook weerstand op met zijn bewering dat Bolívar een zambo was; een kind van een Indiaanse moeder en een zwarte vader. Quintero: „Bolívar kwam uit een blanke, creoolse familie, hij groeide op met de normen en waarden die bij deze bevoorrechte klasse hoorden. Dat is uit alles af te leiden en er is niets dat het tegendeel bewijst. Het idee van Bolívar als zambo kan geen ander doel dienen dan dat de zambo Chávez zichzelf met hem op één lijn wil stellen.”

In het nabije buitenland profileert Chávez zich vooral met de Bolivariaanse droom van één verenigd continent. Nadat Evo Morales in december de Boliviaanse presidentsverkiezingen won, kreeg hij op bezoek bij bondgenoot Chávez een replica van Bolívars zwaard cadeau. Samen met het socialistische Cuba en het arme Bolivia vormt het olierijke Venezuela sinds kort de ‘volkshandelszone’ ALBA, vernoemd naar Bolívar.

Andere grootmachten op het continent, Brazilië voorop, voelen zich er maar ongemakkelijk bij. Zo werd in maart de carnavalscompetitie van Rio de Janeiro gewonnen door de sambaclub die ‘Latijns-Amerikaanse eenheid’ als thema uitdroeg. De winnende praalwagen vervoerde een enorme pop van Bolívar. Het carnavalsteam bleek gesponsord door de Venezolaanse staatsoliemaatschappij PdVSA. „Een banaliteit”, aldus Venezuela’s academie van historici.