VVD is op zoek naar vertrouwen

De VVD- top probeerde op het partijcongres dit weekeinde de golf aan emoties over Hirsi Ali te bezweren. Maar het wantrouwen blijft groot.

De kou in de partij is uit de lucht, zei vice-premier Gerrit Zalm na afloop van de algemene ledenvergadering van de VVD, dit weekend in Noordwijkerhout. Zalm keek terug op een goede tweedaagse vergadering. De emoties, zei de minister van Financiën, waren de afgelopen week te hoog opgelopen in de liberale partij. Nu is het tijd voor rust.

Zelf had hij daar overigens ook aan meegedaan, door een persconferentie met Ayaan Hirsi Ali te geven en minister Verdonk te bekritiseren. En op het congres circuleerde zaterdag De Telegraaf van die ochtend, waarin anonieme VVD'ers op harde toon kritiek op Verdonk leverden. Het stadium van “anoniem leeglopen tegenover de pers“ is de VVD hopelijk voorbij, zei Zalm in een toespraak. Meningen worden in de VVD weer “op een beschaafde manier uitgewisseld“. De partij moet “vooral nadenken over wat ons bindt“.

De strijd om het lijsttrekkerschap tussen Mark Rutte en Rita Verdonk én de ophef rondom Ayaan Hirsi Ali hebben van de VVD in een paar weken tijd een verdeelde partij gemaakt. De partij probeerde er dit weekend het beste van te maken. Als zij het woord voerden, hadden fractievoorzitter Willibrord van Beek, partijvoorzitter Jan van Zanen en informeel partijleider Gerrit Zalm het voortdurend over eenheid. “Mensen die prominent waren, zijn of denken dat te zijn, hebben een extra verantwoordelijkheid“, zei partijvoorzitter Van Zanen. Hij gaf daarmee een waarschuwing aan onder meer oud-partijleider Ed Nijpels, die zei dat Verdonk zich moest terugtrekken uit de race.

De kandidaat-lijsttrekkers zelf, Rita Verdonk, Mark Rutte en Jelleke Veenendaal, deden op hun beurt hun best te benadrukken dat de onrust rondom de naturalisatie van het vorige week afgetreden Tweede-Kamerlid Hirsi Ali niets met de campagne te maken heeft. Zij weigerden in het kandidaat-lijsttrekkersdebat met elkaar hierover in discussie te gaan.

De leden denken daar heel anders over. Het lijsttrekkerschap en Ayaan Hirsi Ali hebben volgens hen juist wél veel met elkaar te maken. Verdonk-aanhangers juichten dit weekend haar besluit van vorige week toe, tegenstanders gaven kritiek. Vaak praatten de leden tijdens de vergadering over het gebrek aan leiderschap in de VVD. Hoe is het mogelijk dat partijgenoten elkaar zo heftig mogen bekritiseren, zei bestuurslid Berend Stolk van de kamercentrale Zuid-Holland noord, tijdens de openbare vergadering. Stolk verwees onder meer naar Kamerlid Bibi de Vries. Zij zei dinsdag, nadat ze gehoord had dat Verdonk de Nederlandse nationaliteit van Hirsi Ali nietig verklaarde: “Als er ooit iets met Ayaan gebeurt, dan zijn er bepaalde mensen binnen de VVD met bloed aan hun handen.“

Stolk wist wel een oplossing voor VVD'ers die dit soort dingen zeggen. “De fractievoorzitter moet aankondigen dat fractieleden die zich misdragen, eruit liggen.“ Willibrord van Beek, sinds maart fractievoorzitter, had helemaal geen zin “rode kaarten uit te delen“. Hij vroeg om begrip voor de harde uitlatingen van zijn fractieleden.

De Kamerleden waren emotioneel, omdat een van hun collega's die dag afscheid nam. Op dat moment liepen de gangen bij de VVD-fractie vol met journalisten. “Ik wil u ruimte vragen voor emoties.“ Van Beek schoot vol toen hem om verantwoording gevraagd werd over zijn rol in de afgelopen week. “Ik kan u verzekeren dat ik mijn best heb gedaan voor Ayaan.“ Hij kreeg een langdurig applaus.

Als op 31 mei een nieuwe lijsttrekker is gekozen, is er weer een nieuwe politiek leider van de VVD. De partij, zeiden leden op de vergadering, is dringend toe aan zo'n leider. De vraag is alleen: welke leider? De partijtop weet het wel. Zij staan bijna unaniem achter Mark Rutte. In de Tweede-Kamerfractie hebben maar een paar leden voor Rita Verdonk gekozen. Veruit de meeste partijprominenten willen niets weten van het idee dat Verdonk lijsttrekker wordt en de partij mogelijk een andere koers laat volgen. Zalm, die dit weekend tot twee keer toe een toespraak hield over eenheid, gaf op een persconferentie en op zijn weblog kritiek op zijn collega-minister.

Ook op de ledenvergadering waren de Rutte-aanhangers duidelijk in de meerderheid. Rutte gebruikte het weekend om nog extra stemmen te winnen. Hij liep het hele weekend rond en had het congrescentrum overladen met posters, koeken en flyers. Verdonk liet zich veel minder zien, wandelde af en toe wat rond, zoals altijd omringd door lijfwachten. Haar aanhang zit in veel mindere mate tussen de actieve leden die zaterdag naar Noordwijkerhout waren gekomen. Overigens werd een lid dat voorstelde Verdonk via een motie van afkeuring af te zetten, door de zaal weggejouwd.

Vorige week beschuldigde Rita Verdonk de partijtop van de VVD ervan de stemming bewust te manipuleren door via journalisten te wijzen op een mogelijkheid om een per post verzonden stem over te kunnen doen door elektronisch te stemmen. Deze regeling was vorig jaar afgesproken, om fraude te voorkomen. Het partijbestuur ontkent dat nieuws bewust naar buiten te hebben gebracht, maar het campagneteam van Verdonk is woedend.

Ook stuurt Verdonk volgende week een notaris naar Lelystad, die erop zal toezien dat de stemmen eerlijk geteld worden. De VVD vindt dat geen probleem, zegt een woordvoerder. Iedere kandidaat is vrij een notaris aan te nemen. Maar het tekent het wantrouwen in de VVD-partijtop van de volgens peilingen nog altijd meest kansrijke kandidaat-lijsttrekker.

    • Guus Valk