West-Berlijn moet zoeken naar een nieuwe status

West-Berlijn verliest vijftien jaar na de 'Wende' de slag tegen het jonge, hippe, bruisende broertje Oost-Berlijn. West-Berlijn is een beetje beledigd over de loop van de geschiedenis.

Als het nacht wordt aan de Kantstrasse in West-Berlijn, als jazzclub en theater al gesloten zijn, slaat het uur van Le Bar du Paris Bar.

Een blueszanger zingt zittend op een stoel, met beide ellebogen op tafel, whisky onder handbereik. De gerimpelde wereldster Udo Jürgens werpt afkeurende blikken op de verdienstelijke pianiste. Zanger Keith Tynes (voorheen The Platters) deelt uitnodigingen uit voor zijn nieuwe show. En gospeldiva Queen Yahna danst met Michel Würthle, mede-eigenaar van de bar. Würthle flirt met elke vrouw die hij te pakken krijgt. 'Hier zie je de decadentie die het einde van een tijdperk inluidt', smaalt een vriendin.

De bar is een dependance van het naburige restaurant Paris Bar. In de klassieke bistro serveert onbuigzaam personeel een middelmatige biefstuk tegen een stevige prijs aan een al wat oudere clientèle. De miserabele prijs/kwaliteitsverhouding ten spijt staat de Paris Bar te boek als waarmerk van West-Berlijn. Een plek waar iedereen komt, of waarvan iedereen denkt dat iedereen er komt. Het waarmerk heeft wel een krasje. De Paris Bar verkeert in surseance: probleempje met de belastingdienst.

De financiële moeilijkheden van het legendarische etablissement hebben voor sommigen een symbolische betekenis: als de Paris Bar dicht gaat, laat de ondergang van West-Berlijn niet lang op zich wachten. De klaagzang over het verval van West-Berlijn wordt met vaste regelmaat aangeheven. Het is een treurig lied over een stadsdeel dat verkommert in de slagschaduw van het jonge, hippe, bruisende broertje Oost-Berlijn.

Er gaat nogal wat mis in West-Berlijn. Op de Kurfürstendamm verdwenen eerst de traditionele cafés, vervolgens de bioscopen en nu worden ook nog twee eerbiedwaardige theaters met ondergang bedreigd. Bahnhof Zoo wordt eind deze maand gedegradeerd tot een regionale halteplaats omdat de intercity's straks doorrijden naar het nieuwe centraal station in het midden van de stad. Het Amerika Haus wordt op termijn gesloten.

'Er hangt een zwaard van Damocles boven de stad', schreef literatuurrecensent Helmut Karasek in Der Tagesspiegel. Antje Vollmer (de Groenen), oud-vice-voorzitster van de Bondsdag, schreef in Die Zeit dat West-Berlijn last heeft van 'een catastrofaal gebrek aan zelfvertrouwen'.

Vollmers diagnose raakte een gevoelige snaar. Onder andere bij de directie van warenhuis Kaufhof des Westens. Op de roltrappen van KadeWe, zouden Russische prostituees hun diensten aanbieden. Beweerde Vollmer. Haar analyse stuitte ook op weinig begrip in Oost-Berlijn. In het oosten noemt men mensen als Vollmer 'Ewig-Westrigen', een vileine verwijzing naar 'Ewig-Gestrigen', mensen die het verleden niet loslaten, in Duitsland een doodzonde.

Het West-Berlijn uit de klaagzangen omvat slechts de rijke stadsdelen zoals Charlottenburg, Wilmersdorf en Schöneberg, niet de immigrantenwijken Neukölln en Wedding. Het gaat om het 'oude Westen', het gebied dat opbloeide rond 1900 en dat in de jaren zestig en zeventig uitgroeide tot een speeltuin voor avant-garde en wereldverbeteraars.

Vanaf het balkon van café Kranzler Eck aan de Kurfürstendamm maakt West-Berlijn alles behalve een uitgebluste indruk. De trottoirs van de boulevard zijn bevolkt met toeristen en shoppers, het verkeer is een heksenketel. Op het balkon van het naburige Swisshotel wordt deftig geluncht. Op de voorgrond flitst gewaagde lingeriereclame over een immens tv-scherm. Times Square is het niet, maar doods is anders.

'De Kudamm beleeft een renaissance', zegt Kurt Lehrke, directeur van Hotel Palace. Lehrke is een verdachte bron: hij is voorzitter van winkeliersvereniging City West. Maar hij verkoopt geen gebakken lucht. Zijn verhaal is eenvoudig te verifiëren. Warenhuis KadeWe wordt inderdaad steeds luxueuzer. Aan de boulevard staan vrijwel geen panden leeg. Rond de Olivaer Platz vestigt zich de ene 'flagship-store' na de andere, rond de Ludwigkirchplatz wemelt het van de boetiekjes en galeries. Het publiek is er ouder dan in de trendy Schönhauserstrasse in Mitte, maar heeft meer te besteden. Verval is hier ver te zoeken.

Berlijn heeft twee centra. Politiek, cultuur en een jonge scène in Oost-Berlijn, commercie in het bedaagde en oudere West-Berlijn. 'Berlijn verandert voortdurend', zegt Lehrke. Getuige de klaagzangen over het oude Westen zien West-Berlijners niet verandering, maar achteruitgang. Waarom overheerst in die protserige Jugendstilvilla's de weemoed en niet de pioniersgeest?

'De ziel van een stad is net zo complex als de menselijke ziel', zegt Hermann Rudolph, historicus en uitgever van Der Tagesspiegel. 'West-Berlijn was veertig jaar een kapitalistisch eiland in een rode zee. Het leven was hier niet eenvoudig. Op die historische uitdaging vond de stad een antwoord, een manier om te overleven: eigenwaan. Hier vierde men de verjaardag van de Queen! Hier werd men geregeerd door de Amerikaanse president zelf! Hier woonden de uitverkorenen. De frontsoldaten in de strijd tegen het communisme. Eigenlijk ben je pas een echte West-Berlijner als je de luchtbrug van de Amerikanen nog hebt meegemaakt en de smaak van Amerikaans melkpoeder herkent.'

Met de val van de Muur kwam aan de heroïek plotsklaps een einde. Van de ene dag op de andere verdween de oude identiteit en er kwam niets voor in de plaats. West-Berlijn is nog steeds een beetje beledigd over de loop van de geschiedenis, zegt Rudolph. De stad was niet meer het middelpunt van de wereld en snel bleek dat West-Duitsland niets van Berlijn moest hebben. De grote politieke partijen waren er lang tegen om van Berlijn de nieuwe hoofdstad te maken. 'Tot 1999, toen de regering eindelijk naar Berlijn verhuisde, overheerste het gevoel: we zijn geweldig, maar niemand houdt van ons.'

De laatste tijd, zegt Rudolf, gaat het beter met de psyche van de stad. 'Maar Berlijn weet nog steeds niet precies wat het is, behalve geschiedenis die voorbij is.' Het soms hysterische debat over de val van het oude Westen maakt deel uit van de speurtocht naar de toekomst. Een toekomst mét Paris Bar, hoopt de bewindvoerder.

    • Michel Kerres