VVD'ers pogen lieve vrede te herstellen

De VVD congresseert. Onder strakke regie straalden de liberalen gisteravond eenheid uit, omarmden ze kandidaat-lijsttrekker Verdonk en meden ze het taboe-onderwerp Hirsi Ali zorgvuldig.

Het campagneteam van Mark Rutte had gisteren voor het VVD-congres de grootste posters gemaakt. Die van Rita Verdonk waren van visitekaartjesformaat. Foto Roel Rozenburg Noordwijkerhout:19.5.6 VVD-congres. Debat kandidaat lijsttrekkers Verdonk, Rutte en Veenendaal. © foto: Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

Wat geïrriteerd neemt Rita Verdonk het woord. Ze heeft zich zo'n twintig minuten op de vlakte gehouden over de kwestie Ayaan Hirsi Ali, maar nu gaat Mark Rutte te ver. Hij suggereert dat Verdonk binnen de huidige regels ruimte had om Hirsi Ali haar Nederlanderschap terug te geven. Verdonk: 'Mark, nu doe je het toch, terwijl we hadden afgesproken dat we het er niet over zouden hebben. Mogen we alstublieft het volgende onderwerp?'

Het levert haar applaus op van de tot dat moment gespannen zaal met toehoorders - en een volgend onderwerp.

De VVD greep het laatste lijsttrekkersdebat, gisteravond in Noordwijkerhout, aan voor een poging de eenheid in de partij te herstellen. Onder toeziend oog van zo'n 1.300 leden debatteerden de kandidaten Verdonk, Rutte en Veenendaal bijna anderhalf uur lang over uiteenlopende onderwerpen. Het meest omstreden onderwerp, de kwestie over de naturalisatie van Ayaan Hirsi Ali, werd opvallend gemeden.

De 119de algemene ledenvergadering in de geschiedenis van de VVD begint ongemakkelijk. De afgelopen week heeft de kwestie-Hirsi Ali de verhoudingen in de partij onder druk gezet. De rol van kandidaat-lijsttrekker Rita Verdonk, tevens minister voor Vreemdelingenzaken, in de kwestie zorgde voor oplopende spanningen. Het had er alle schijn van dat ook een deel van de VVD-achterban, net als de leden van het kabinet en de Tweede Kamer, de behoefte had Verdonk daar op aan te spreken.

De partijtop was er dan ook alles aan gelegen om voor de grote confrontatie de kou uit de lucht te halen. Daar was donderdagavond al mee begonnen, op het bewindspersonenoverleg van de VVD-ministers, en daar werd in Noordwijkerhout op voortgeborduurd.

In een ingelaste speech neemt vice-premier Gerrit Zalm als een pater familias het op voor de eenheid in de partij. Daarvoor had Zalm al gesprekken gevoerd met de voorzitters van de Kamercentrales van de VVD. 'Het was een bewogen week', zegt hij, verwijzend naar het vertrek van Hirsi Ali. 'We zijn een gevoelige partij. Soms te zakelijk, soms te emotioneel, en soms te zakelijk en te emotioneel in een week. We moeten nu weer terug naar het verstand en het gevoel, van het scherpe debat naar de verzoening', zegt Zalm, die indruk op de zaal maakt.

Bronnen rondom de VVD-top zijn opgelucht. Zalm heeft de rust hersteld, zo hopen ze. Oud-fractievoorzitter Jozias van Aartsen probeert impliciet nog zijn voorkeur voor Rutte en zijn afkeer voor Verdonk duidelijk te maken. In een afscheidsspeech zegt hij: 'Politicus zijn is keuzes maken, oordelen. Die keuzes worden je niet opgelegd, die zijn niet onvermijdelijk, die maak je zelf.' De zaal reageert er niet op.

vvd-congres Verdonk probeert mild en verzoenend te zijn

Het wachten was op het debat om te zien of ook team-Verdonk zich aan de opgelegde eenheid zou houden. De vrees bij de partijtop is dat Verdonk met haar campagne uiteindelijk een schisma veroorzaakt in de VVD, of, erger, 'de tent overneemt', aldus een VVD'er.

Maar het signaal wordt opgepikt, zij het niet van harte. Zoekend naar woorden pareert Verdonk de vragen die ze krijgt over de gang van zaken rondom de naturalisatie van Hirsi Ali. Aan het begin van de avond zegt ze nog wel 'het paspoort komt eraan, dat staat vast'. Vergeleken met de eerdere debatten tussen de drie kandidaat-lijsttrekkers valt op dat Verdonk haar vaste zinsneden over de harde lijn, duidelijkheid en daadkracht achterwege laat. Mogelijk acht Verdonk dat aan het slot van deze week waarin zij haar partij in een crisis heeft gestort onverstandig. Het gevolg is dat zij een ongewoon milde en verzoenende indruk maakt. En ook Rutte en Veenendaal weigeren over de kwestie Hirsi Ali te spreken.

De rest van het debat verloopt langs bekende lijnen. Beide kampen zijn goed vertegenwoordigd in de zaal. Op het oog lijkt de Rutte-aanhang in de meerderheid, mede dankzij de Amerikaans aandoende campagne-posters (Mark my words) die het kamp-Rutte heeft verspreid. Verdonks aanhang heeft voor materiaal op visitekaartjesformaat gezorgd. 'Daar zijn we op gaan zitten', aldus een Rutte-aanhanger na het debat.

De derde kandidaat, Veenendaal, die in de publiciteit nauwelijks aandacht krijgt, is weer inhoudelijk sterk. Zij gaat in tegen Verdonks standpunt over het uitwisselen van informatie tussen inlichtingendiensten om mogelijke terroristen langer vast te houden. Ook besteedt zij aandacht aan de positie van de leden in de komende discussies over het verkiezingsprogramma.

Naarmate Hirsi Ali figuurlijk verder op de achtergrond verdwijnt, keert ook de professionele scherpte terug in het debat. Rutte die Verdonk lachend verwijt 'weer geen standpunt in te nemen' over een wenselijke coalitie. Verdonk die Rutte mild-kritisch verwijt zijn eigen partij een sleets merk te vinden. Enzovoorts.

En terwijl op het VVD-congres in Noordwijkerhout veel leden concluderen dat het slotdebat van de lijsttrekkersrace nogal vlak is geweest, zet de Leeuwarder burgemeester Geert Dales de zaak in het tv-programmabij Nova weer op scherp: 'Verdonk heeft door de manier waarop ze de zaak-Hirsi Ali heeft behandeld iedereen in de hele samenleving tegen elkaar opgezet.' VVD-coryfee Frits Bolkestein, door Rutte en Verdonk genoemd als grote inspirator, blijft achter Verdonk staan. 'Zij is niet een vrij elektron, ze voert een wet uit waar regels in staan waar ze zich aan te houden heeft.'

Op 24 mei sluit de ledenraadpleging voor de lijsttrekkersverkiezing. Tot gisteren had 55 procent van de ruim 39.000 kiesgerechtigde VVD'ers zijn stem uitgebracht.

    • Egbert Kalse