'Unie met Servië is dood paard'

Hij wil een eind maken aan corruptie. Maar eerst moet Montenegro onafhankelijk worden, zegt president Filip Vujanovic. Morgen stemt Montenegro over afscheiding van Servië.

Filip Vujanovic, president van Montenegro(Foto AP) Pro-independence Montenegrin president Filip Vujanovic listens to media questions at a press-conference in Podgorica, Wednesday, May 17, 2006. On May 21 independence referendum voters are to decide whether the Adriatic Sea republic should split from Serbia and mark a final, symbolic end to the former Yugoslavia, or remain within the troubled Balkan union. The two are the only republics of the former, six-state Yugoslav federation to have remained linked after the country's violent disintegration in the 1990s. (AP Photo/Srdjan Ilic) Associated Press

In de presidentiële ontvangstkamer staat bij het raam een leren fauteuil. Oud en versleten. Er omheen liggen de kranten van die ochtend uitgespreid. De voorpagina's zijn bijna identiek: foto's van jonge mannen met vlaggen, en schreeuwende koppen over het naderende 'historisch moment'. De Montenegrijnse pers is dezer dagen maar met één ding bezig: het referendum over onafhankelijkheid. Morgen mogen 484.000 stemgerechtigde Montenegrijnen hun stem uitbrengen vóór of tegen afscheiding van buurland Servië, waarmee Montenegro sinds 2003 in een unie is verenigd - het restant van wat eens Joegoslavië was.

'Maar die unie heeft nooit gefunctioneerd', zegt de Montenegrijnse president Filip Vujanovic. 'Servië-Montenegro is een dood paard, dat weet iedereen.'

Vujanovic (52) werd geboren in de Servische hoofdstad Belgrado waar hij rechten studeerde. Als ambitieuze dertiger bouwde hij in het toenmalige Joegoslavië aan een politieke carrière in de deelrepubliek Montenegro en sloot zich aan bij de Democratische Partij van Socialisten (DPS) van de huidige Montenegrijnse premier Milo Djukanovic die de campagne vóór onafhankelijkheid leidt.

In de jaren negentig was Vujanovic afwisselend minister en premier en toonde zich een fel voorstander van onafhankelijkheid. Maar die wens werd gedwarsboomd door de Europese Unie die in 2003 aanstuurde op voortzetting van het huwelijk tussen Servië en Montenegro. Een rammelend, explosief verstandshuwelijk. Dat de Montenegrijnen toch zwichtten had alles te maken met de belofte dat Montenegro in 2006 over zijn toekomst mocht beslissen. Uit onvrede over de Europese inmenging bood toenmalig premier Vujanovic zijn ontslag in, maar niet veel later keerde hij terug in de politiek, ditmaal als president. In mei 2003 werd hij beëdigd.

Vujanovic is president van een kleine, sterk verdeelde bergrepubliek. De Serviërs in Montenegro, ruim 30 procent, willen de unie behouden. De Montenegrijnen, 43 procent, streven naar onafhankelijkheid. Opiniepeilingen wijzen op een nek-aan-nek race.

Op de ochtend na het referendum wordt een grote groep burgers in uw land met een grote kater wakker. Wat heeft u hun te bieden?

'Naar ik mag hopen: een vrij en onafhankelijk Montenegro. Op de lange duur zal het voor iedereen het beste zijn. Maar als de tegenpartij wint, dan zal ik dat accepteren. Dan blijft de unie met Servië voorlopig van kracht.'

Blijft u in dialoog met Servië?

'Onze posities staan diametraal tegenover elkaar. Maar ook in de Servische regering zélf heerst grote verdeeldheid. Er is een kamp vóór, en een kamp tegen onafhankelijkheid. Vervelend genoeg is het de Servische premier Vojislav Kostunica die zich persoonlijk mengt in de campagne rond ons referendum. Zijn argumenten vóór behoud van de unie worden hier door het pro-unie-kamp nagekauwd, en die argumenten zijn zeer in strijd met Europese normen en waarden. Zo wordt er bijvoorbeeld gedreigd dat na de mogelijke afscheiding Montenegrijnen die in Servië leven niet langer recht hebben op onderwijs en medische behandeling aldaar.'

Wordt een onafhankelijk Montenegro een splijtzwam in de regio?

'Het referendum is een zuiver democratisch proces en ik zie daarom geen reden voor een destabiliserende werking. Een onafhankelijk Montenegro zal alleen maar leiden tot betere relaties in de regio. Vergeet niet: toen we vanaf 2001 onder druk van de EU zochten naar een blauwdruk voor verdere samenwerking met Servië waren er van alle kanten nog hoge verwachtingen. In Belgrado was de hervormingsgezinde premier Zoran Djindjic aan de macht, Milosevic was uitgeleverd aan het Joegoslavië-tribunaal.'

En toen werd Djindjic vermoord, in maart 2003. Veranderde toen alles?

'Zoals u weet komt Servië sindsdien zijn verplichtingen aan het tribunaal niet na. Ratko Mladic loopt nog altijd vrij rond. Dat heeft onze ambities om te integreren in EU en NAVO ernstig geschaad. We hebben veel tijd verloren. We moeten zo snel mogelijk het Montenegrijnse leger hervormen zodat we worden opgenomen in het Partnership for Peace-programma (het voorportaal van de NAVO, red.).'

Veel Montenegrijnen klagen over 'een kleine politieke clan' die de economie controleert. Hoe democratisch is Montenegro?

'Na het referendum is het hoog tijd dat we ons gaan richten op de sociale en economische vraagstukken, want die hebben we verwaarloosd. Onze democratie is in de maak. Hoge prioriteit heeft het depolitiseren van de bestuurslagen. Veel instellingen en bedrijven worden nu nog geleid door politieke kopstukken. In de toekomst moeten daar gewoon experts worden aangesteld. Het beeld van een kleine clan die Montenegro controleert is vals. De Montenegrijnen hebben bij recente verkiezingen de kans gehad om de regeringspartijen af te straffen, hetgeen niet is gebeurd. De huidige regering is de wil van het volk.'

Corruptie is geen probleem in Montenegro?

'Corruptie is in de hele regio een probleem. Het is in Montenegro niet erger dan elders. We moeten het in de toekomst gezamenlijk gaan aanpakken, op regionaal niveau, met landelijke politiecorpsen en justitiële apparaten die samenwerken.'

Is uw positie als president nog gegarandeerd, als Montenegro onafhankelijk wordt? Of moet u plaats maken voor Milo Djukanovic, de grote man achter het referendum?

'Mijn termijn loopt pas in 2008 af. Tot dan blijf ik president. En tot dan zal ik vechten voor democratisering en voor het verhogen van de levensstandaard van de Montenegrijn. Want dát is uiteindelijk het instrument waarmee we corruptie kunnen uitroeien.'