Liberaal liegen

Ayaan Hirsi Ali is geen Nederlandse. Volgens ambtenaren van minister Rita Verdonk is haar zaak een 'clear cut case'. In juridisch opzicht mag dat zo zijn, de politieke gevolgen zijn vooralsnog niet te overzien. Anatomie van een crisis.

Ayaan Hirsi Ali Foto Bas Czerwinski 06-04-2004, DEN HAAG. VVD KAMERLID HIRSI ALI OP HAAR WERKKAMER. FOTO BAS CZERWINSKI Czerwinski, Bas

Er waren afgelopen dinsdagmiddag journalisten die dachten dat vice-premier Gerrit Zalm zou gaan huilen. Hij stond naast Ayaan Hirsi Ali in het Haagse perscentrum Nieuwspoort. Hirsi Ali maakte bekend dat ze ophield met haar werk als Tweede-Kamerlid. Zalm was meegekomen, zei hij, om haar te steunen. Hirsi Ali huilde, ze zei dat haar het leven in Nederland onmogelijk werd gemaakt. Zalms lippen trilden. Hij was woedend. Vrienden van Hirsi Ali, die na de persconferentie meegingen met Zalm en Hirsi Ali naar de werkkamer van Zalm, op het ministerie van Financiën, zeggen dat hij de hele middag kwaad bleef.

De dag ervoor, op maandag 15 mei om half zeven 's avonds, zat Gerrit Zalm in de werkkamer van minister Rita Verdonk van Vreemdelingenzaken. Ook VVD-fractievoorzitter Willibrord van Beek en Tweede-Kamervoorzitter Frans Weisglas waren er. Verdonk had ook drie ambtenaren van haar eigen ministerie uitgenodigd.

Er waren broodjes, er was koffie. 'Maar we hebben daar niet gezellig zitten eten', zegt Willibrord van Beek nu. 'Gerrit en ik kregen geen hap door onze keel.'

Volgens Tweede-Kamerleden van de VVD, die de volgende ochtend tijdens de wekelijkse fractievergadering over de bijeenkomst hoorden, werd het Zalm, Van Beek en Weisglas die avond duidelijk dat hun collega Ayaan Hirsi Ali, Tweede-Kamerlid sinds 2003, haar Nederlanderschap zou kwijtraken. Ze had, vertelde Van Beek de Kamerleden, geen poot om op te staan, omdat ze bij haar naturalisatie een verkeerde naam en geboortedatum had opgegeven. Ook een nieuw naturalisatieverzoek zou geen kans maken. Een juridisch adviseur van Ayaan Hirsi Ali, met wie ambtenaren van Verdonk al hadden gesproken, wist dat. Ook Verdonk zelf, zei Van Beek tegen zijn fractiegenoten, vond het 'heel treurig'.

Het was een clear cut case, zegt een medewerker van Rita Verdonk. Het onderzoek naar de naturalisatie van Hirsi Ali - naar aanleiding van een uitzending van het tvprogramma Zembla op donderdagavond 11 mei - hoefde niet lang te duren. Er was een arrest van de Hoge Raad van vorig jaar, over een Iraaks gezin dat een verkeerde achternaam had opgegeven bij de naturalisatie, en daarin stond dat in zulke gevallen het Nederlanderschap is toegekend aan een niet-bestaand persoon. Dat was de reden dat de landsadvocaat, die de regering adviseert bij ingewikkelde juridische zaken, niet om een mening was gevraagd. Ook minister Piet Hein Donner van Justitie was niet bij het onderzoek betrokken. 'Op dit terrein hebben Donner en Verdonk dezelfde adviseurs', zegt de medewerker van Verdonk. 'Het zou niets hebben toegevoegd.'

Willibrord van Beek zegt nu dat hij tijdens het gesprek met Verdonk, op maandagavond, niet 'de parate kennis' had om op haar verhaal en de argumenten van haar ambtenaren te reageren. Hij had ernaar geluisterd. 'Ik heb er geen oordeel over gegeven. Pas later ga je praten met mensen die kennis van zaken hebben.'

Zo ging het ook bij vice-premier Gerrit Zalm. Verdonk en haar ambtenaren hadden de anderen overtuigd - een weerwoord hadden ze nog niet. Ze hadden wel vragen. Maar hun bezwaren, vooral die van Zalm, gingen alleen over de snelheid waarmee Verdonk het onderzoek had uitgevoerd. Zalm vroeg haar de resultaten nog niet bekend te maken. Hirsi Ali zou de volgende dag een persconferentie geven over haar nieuwe baan bij een denktank in de VS.

Zalm, zeiden zijn medewerkers later, dacht dat Verdonk naar hem zou luisteren. Ze zou zelfs hebben toegezegd te wachten. Zalms rol op de bijeenkomst werd achteraf door zijn medewerkers heldhaftiger voorgesteld dan anderen die erbij waren zich herinneren. De minister zou meteen gezegd hebben dat er 'meer juridische mogelijkheden' moesten zijn, dat het onderzoek van Verdonk misschien niet af was.

Van Kamervoorzitter Weisglas kreeg Verdonk het advies om zo snel mogelijk de Tweede Kamer te informeren. VVD-fractievoorzitter Willibrord van Beek zegt dat hij, toen hij wegging bij Verdonk, wist dat ze nog dezelfde avond met haar antwoorden zou komen op schriftelijke vragen van Tweede-Kamerlid Hilbrand Nawijn. Maar Van Beek had, zegt hij ook, niet aan 'de elektronica' gedacht. De antwoorden stonden om ongeveer half tien op de website van het ministerie. Van Beek zag bij het televisieprogramma Nova, om half elf 's avonds, dat de uitkomsten van Verdonks onderzoek naar Ayaan Hirsi Ali al bekend waren.

Van Beek had er meteen spijt van dat hijzelf zijn fractiegenoten nog niets had verteld. Die avond had hij Tweede-Kamerleden van de VVD gesproken bij een speciale vergadering van een deel van de fractie. Die bijeenkomst, de eerste keer dat de Kamerleden elkaar weer zagen na het meireces, ging over lange-termijnplannen van de fractie. Van Beek had niets over Hirsi Ali gezegd, omdat hij van plan was alle Kamerleden in één keer alles te vertellen wat hij wist, de volgende ochtend tijdens de wekelijkse fractievergadering. Van Beek had ook niet verteld waarom hij pas laat naar de speciale vergadering was gekomen.

Gerrit Zalm was die avond thuis met zijn tas vol stukken die hij nog moest lezen, in zijn werkkamer gaan zitten. Zijn vrouw Lydia riep hem. Op televisie was nieuws over Ayaan Hirsi Ali.

Na de bijeenkomst op het ministerie van Verdonk hadden Zalm en Van Beek nog zitten napraten, in de gang van het departement. Kamervoorzitter Weisglas was weggegaan. Zalm belde Hirsi Ali om te zeggen dat Van Beek en hij langs wilden komen. Ze wilden dat Hirsi Ali van hen zou horen wat Verdonk had gezegd over de naturalisatie. 'Ayaan snapte toen wel', zegt Van Beek, 'dat we niet kwamen om een feestje te vieren.' Volgens Van Beek had Ayaan Hirsi Ali al 'sterke aanwijzingen' over de uitkomsten van Verdonks onderzoek. 'Ze was heel ver in de gedachte dat dit eraan zat te komen.'

Over het gesprek bij Hirsi Ali thuis wil Van Beek verder alleen maar zeggen dat het moeilijk was. Van Beek was zorgzaam, want dat hoorde bij zijn functie als fractievoorzitter, vindt hij. 'Het gaat om een van mijn mensen.' Zalm gedroeg zich als de beschermer van Hirsi Ali. Híj had haar bij de VVD-fractie gehaald. Hij zorgde voor haar, zegt Van Beek, als een peetvader.

Pas nadat Zalm en Van Beek weg waren gegaan, kreeg Hirsi Ali - via een beveiliger van Verdonk - de brief van het ministerie van Vreemdelingenzaken waarin stond dat Hirsi Ali ten onrechte de Nederlandse nationaliteit had gekregen. Daarna belde Verdonk met Hirsi Ali. Dat was, zei Hirsi Ali zelf later, een emotioneel gesprek. Tijdens de persconferentie waarop ze haar vertrek uit de Tweede Kamer bekendmaakte, zei Hirsi Ali: 'Ik ben nog steeds gek op Rita.' 'Ik hou van haar', zei Verdonk een dag later over Hirsi Ali.

Tweede-Kamerlid Hans van Baalen deelde op dinsdagochtend, tijdens de vergadering van de VVD-fractie, beschuit met muisjes uit. Blauw met wit. Hij had een zoontje gekregen. Van Baalen maakte niet de hele vergadering mee, omdat hij nog aangifte moest doen van de geboorte. De ambtenaar bij wie hij dat deed, was Frits Huffnagel, wethouder in Den Haag en campagneadviseur van staatssecretaris Mark Rutte, die net als Rita Verdonk kandidaat-lijsttrekker is voor de VVD.

De meeste Kamerleden van de VVD waren verbijsterd over het nieuws dat hun collega Hirsi Ali volgens Verdonk de Nederlandse nationaliteit niet had. Buiten de zaal zei Bibi de Vries dat mensen in haar partij 'bloed aan hun handen hadden' als er nu iets met Ayaan Hirsi Ali zou gebeuren. In de zaal hadden Kamerleden het over het kippenvel dat ze hadden gekregen door het nieuws, over de shock en de woede die ze voelden. Er werd gehuild, Kamerleden gaven elkaar glazen water.

Willibrord van Beek, die 's nachts niet had kunnen slapen, vertelde wat hij wist over de naturalisatie. Hij legde uit dat het verzonnen vluchtverhaal van Hirsi Ali niet uitmaakte voor haar naturalisatie. Maar wel de valse naam en de verkeerde geboortedatum die ze had opgegeven. De Kamerleden stelden daar vragen over. Ze wilden ook weten wat de partijtop daar precies van had geweten toen Hirsi Ali Tweede-Kamerlid werd. Volgens een Kamerlid zei Van Beek dat het verkeerde vluchtverhaal bekend was bij de top. Maar hij had geen antwoord, zeggen Kamerleden, op de vraag of de partijleiding al wist van de verkeerde naam en de verkeerde geboortedatum. Jozias van Aartsen, die in 2003 fractievoorzitter werd van de VVD en het antwoord op de vraag kende, zei er uit zichzelf niets over.

Van Aartsen zegt op dat moment wel wat hij van Verdonks conclusie over Hirsi Ali vindt. 'Ayaan is één van ons. Het menselijke moet gaan boven het juridische. We gaan hier niet weg met de boodschap dat we de regeltjes keurig hebben nageleefd.' Van Baalen is het met hem eens. 'Recht en rechtvaardigheid moeten samenvallen', vindt hij. 'Er is geen wet zonder uitzonderingen. Hirsi Ali heeft het Nederlanderschap verdiend. Het parlement heeft dit soort onmogelijke mensen nodig.'

Kamerlid Arno Visser, die voor zijn fractie het woord voert over asielzaken, zegt: 'Regels zijn regels.' De VVD is voor een streng asielbeleid. Het zou raar zijn, vindt hij, als er nu een uitzondering wordt gemaakt voor een partijgenoot. Kamerlid Stef Blok vindt dat ook. De anderen niet. Er wordt afgesproken dat ze 'als één man' achter Hirsi Ali gaan staan. Verdonk zal moeten proberen om haar het Nederlanderschap te laten behouden of, als ze het echt niet heeft, het haar te geven. Van Baalen zegt buiten de vergaderzaal dat de fractie Verdonk niet zal laten vallen. Hij noemt haar 'een moedige minister'.

Er zijn Kamerleden van de VVD die na de vergadering niet weten hoe streng of toegeeflijk de fractie precies zal zijn tegen minister Verdonk, tijdens het spoeddebat van die avond dat GroenLinks heeft aangevraagd. Maar het is wel zeker - want dat wil Willibrord van Beek per se - dat het debat over Ayaan Hirsi Ali zal worden afgesloten met een motie-Van Beek. Een erekwestie, vindt hij. 'Ik wilde voorkómen dat het weer zo'n oude partijpolitieke discussie zou worden tegen Verdonk.'

Om kwart voor twee 's middags begint Hirsi Ali aan de persconferentie waarin ze zegt dat ze ophoudt met haar werk in de Tweede Kamer. Op vragen over haar verblijfsstatus en de rechtsgeldigheid van haar naturalisatie wil ze niet ingaan, op advies van haar advocaat. Ze zegt wel: 'Nu vraagt u zich wellicht af: hoe heet ik?' Dan zegt ze: 'Ik ben Ayaan, de dochter van Hirsi, die de zoon is van Magan, de zoon van Isse, de zoon van Guleid, die de zoon was van Ali, die de zoon was van Wai'ays, die de zoon was van Muhammad, van Ali, van Umar, van het geslacht Osman, de zoon van Mahamud. Ik ben van deze clan. Mijn oervader is Darod, die achthonderd jaar geleden vanuit Arabië naar Somalië kwam en de grote stam van de Darod stichtte. Ik ben een Darod, een Macherten, een Osman Mahamud, en een Magan.'

Dat antwoord, verwachten juristen, zal haar verweer worden tegen de conclusie van Verdonk dat ze de verkeerde achternaam opgaf bij haar naturalisatie. Want Ayaan Hirsi Ali bedoelt: in Somalië heb je maar één naam en dat is je voornaam. Als je in Somalië meer wilt vertellen over jezelf, noem je een reeks namen.

Na de persconferentie gaat Hirsi Ali naar het ministerie van Financiën. Op de werkkamer van Zalm zitten later die middag Hirsi Ali, Zalm zelf, en vrienden van Hirsi Ali: Trouw-columnist Sylvain Ephimenco, schrijver Leon de Winter, publicist en hoogleraar Paul Scheffer. Hirsi Ali is dan al langs geweest bij de Amerikaanse ambassadeur in Nederland, Roland Arnall, om te praten over haar beveiliging als ze in de Verenigde Staten gaat werken en over de gevolgen van Verdonks onderzoek voor haar verblijfsstatus daar. Meteen na de persconferentie heeft Zalm overleg gehad met premier Jan Peter Balkenende, Verdonk zelf en minister van Justitie Piet Hein Donner. Zalm, Balkenende en Donner zeggen dat ze zich 'overvallen' voelen door de snelheid waarmee Verdonk de resultaten van haar onderzoek bekendmaakte. Tijdens de persconferentie van Hirsi Ali had Zalm er een snerende opmerking over gemaakt. Als de IND altijd zo snel het werk zou doen, zei hij,waren er geen wachtlijsten meer.

Verdonk werd verdacht gemaakt door het argument van 'de snelheid'. Zalm zei het niet letterlijk, maar wat hij bedoelde was duidelijk: Verdonk wilde, in haar campagne voor het lijsttrekkerschap van de VVD, gewoon laten zien hoe daadkrachtig ze was.

Al de hele dinsdagmiddag zijn Gerrit Zalm en Ayaan Hirsi Ali samen in Den Haag. Vóór de persconferentie ontmoeten ze elkaar in sociëteit De Witte aan het Plein, vlakbij de Tweede Kamer. Partijvoorzitter Jan van Zanen is daar ook. In de auto van Hirsi Ali rijden ze met zijn drieën naar perscentrum Nieuwspoort. Het spoeddebat, dat om kwart voor vijf 's middags begint, volgen Hirsi Ali, Zalm en de vrienden van Hirsi Ali vanuit de werkkamer van Zalm.

Aan het eind van de avond gaat Zalm naar het Torentje, waar Balkenende naar het debat zit te kijken. Vice-premier Laurens Jan Brinkhorst (Economische Zaken, D66) komt daar later ook naartoe. Verdonk reageert aan het begin van de nacht onwillig op de motie van haar partijgenoot Van Beek, waarin staat dat ze haar standpunt over de naturalisatie van Hirsi Ali moet 'heroverwegen'. CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen komt daarna met een nieuwe motie, die scherper is: Verdonk zal onderzoek moeten doen naar de bijzondere omstandigheden in het geval van Hirsi Ali en tot een zorgvuldig besluit moeten komen.

In een pauze van het debat, voordat Verhagen zijn motie indient, belt Balkenende met Verdonk. Hij adviseert haar om enthousiaster te reageren op de nieuwe motie. En dat doet ze. Om tien over half drie 's nachts zegt ze tegen de Kamer: 'Ik ben bereid de motie uit te voeren.'

Als Verdonk na het debat in het openbaar blijft zeggen dat ze zich aan 'wetten en regels' moet houden en dat niemand daar tegen kan zijn, moet ze - op donderdagochtend - bij Balkenende komen. Ze krijgt opnieuw te horen dat ze op zoek moet gaan naar een mogelijkheid om Hirsi Ali Nederlands te laten blijven of om haar Nederlands te maken. De andere leden van het kabinet zullen erop letten dat ze dat doet.

Na de wekelijkse vergadering van de ministerraad zei Balkenende: 'Ik betreur het dat Verdonk de afgelopen week onvoldoende in teamverband heeft gewerkt.' Hij zei ook dat hij afgelopen maandagmiddag nog van zijn ambtenaren had gehoord dat Verdonk haar antwoorden over Hirsi Ali nog niet naar de Tweede Kamer zou sturen. Die ambtenaren hadden het van hun collega's van Justitie. Maar de antwoorden werden toch verstuurd. 'Tot mijn grote verrassing', zei Balkenende.

Verdonk ontkent, zo vaak ze maar kan, dat haar onderzoek naar Hirsi Ali - en de snelheid waarmee dat resultaten opleverde - te maken heeft met haar kandidatuur voor het lijsttrekkerschap van de VVD. In Den Haag, ook op haar eigen ministerie, zijn er maar weinig mensen die dat geloven. Ze had zelf in de campagne daadkracht genoemd als eigenschap die haar van tegenkandidaat Mark Rutte onderscheidt. En zouden de kiezers het snappen als een liegend Kamerlid een betere behandeling krijgt dan een gezin uit Irak dat onwaarheden vertelt? Maar nee, zeggen Verdonk en haar campagneadviseurs, tussen haar werk als minister en haar ambitie om VVD-leider te worden ligt 'een waterscheiding'.

Vanaf dinsdagochtend zeggen politici, bestuurders en prominente leden van de VVD in kranten, op de radio en televisie dat Verdonk faalt als leider. Ze zou zich moeten terugtrekken als kandidaat, zegt commissaris van de koningin in Friesland Ed Nijpels. De VVD moet opnieuw over het vreemdelingenbeleid gaan nadenken, vindt burgemeester van Leeuwarden Geert Dales. Eurocommissaris Neelie Kroes, die de kandidatuur van Verdonk steunde, vindt nu opeens dat Verdonk beter geen lijsttrekker kan worden.

De VVD-prominenten maken zich zorgen. De partij raakt verscheurd, zeggen ze, als Verdonk de partij zou gaan leiden. Ze zeggen ook dat aanhangers van Verdonk een lijst bijhouden met namen van vooraanstaande VVD'ers die kritisch over haar zijn. Die lijst wordt 'de dodenlijst' genoemd. Waar of niet waar, het verhaal alleen al laat zien hoe de partij er nu aan toe is. VVD-prominent Henk Vonhoff had er al een paar keer voor gewaarschuwd: dit krijg je als je een lijsttrekker wilt hebben via een idols-verkiezing.

Om te bewijzen dat Verdonks overwegingen niet zuiver zouden zijn, komen VVD'ers die Hirsi Ali steunen met de uitzending van Zembla, waar het vorige week allemaal mee begon. Daar zat, zeggen ze, niks nieuws in.

Oud-VVD-voorzitter Bas Eenhoorn zegt dat de partijtop in 2002, toen de kandidatenlijst werd gemaakt, precies wist wat Hirsi Ali had gezegd bij haar naturalisatie: haar naam en geboortedatum klopten niet. Mark Harbers, gemeenteraadslid voor de VVD in Rotterdam, was in die tijd lid van het hoofdbestuur. Hij heeft aantekeningen van vergaderingen uit die tijd en hij bevestigt wat Eenhoorn zegt: op de vergadering van het hoofdbestuur van 30 oktober 2002 maakten Zalm en Eenhoorn bekend dat Hirsi Ali kandidaat-Kamerlid was voor de VVD. 'Ze zeiden er meteen bij', zegt Harbers, 'dat ze bij haar komst naar Nederland had gelogen over haar naam en geboortedatum. Maar ze was inmiddels genaturaliseerd, dus het was verder geen probleem.'

Rita Verdonk blijft zeggen dat ze van niets wist. En ze houdt niet van liegen. Recht door zee. VVD'ers die haar steunen, vinden dat op zijn minst zou moeten worden nagegaan of de partijleiding fouten heeft gemaakt door Hirsi Ali op de kandidatenlijst te zetten.

Om half vijf gistermiddag komt Rita Verdonk uit de vergadering van de ministerraad. Ze gaat naar het congres van haar partij in Noordwijkerhout. Een groepje voorbijgangers begint te klappen. Verdonk glimlacht. 'Ze heeft gelijk', zegt een man uit het groepje. 'Liegen is liegen.'

Maar toen? Toen zei minister Rita Verdonk dat Ayaan Hirsi Ali hoe dan ook Nederlander zal worden.

Rectificatie / Gerectificeerd

In het artikel Liberaal liegen (20 mei, pagina 39) suggereren Kamerleden van de VVD dat oud-fractievoorzitter Jozias van Aartsen de informatie kende die Ayaan Hirsi Ali de partijtop had gegeven voordat zij in januari 2003 lid van de Tweede Kamer werd. Van Aartsen , die pas in mei 2003 voorzitter werd van de VVD-fractie, zegt hierover niet te zijn geïnformeerd door de toenmalige leiding van zijn partij.

    • Cees Banning Petra de Koning