Gevallen ster in Israël

Welke boeken zijn aanraders voor beginnende en geoefende lezers? Welke leeslijstklassiekers hebben de 'literaire X-factor'? Een tweewekelijks rondje langs de eeuwige jachtvelden van de wereldfictie brengt Pieter Steinz bij De ruimte van Sokolov van Leon de Winter.

In een onlangs verschenen boek over mannen en kleren, Afgaan op uiterlijk, vat Anne-Tjerk Mantje de carrière van Leon de Winter samen: 'Hij begon ooit als een pluizige, alternatieve schrijver van hermetische boeken. Op een dag werd hij wakker en besloot hij zichzelf te restylen. Naar een goede kapper, kilootjes eraf, degelijke pakken. Geen das. Resultaat: toegankelijker boeken.'

Vooral de laatste drie woorden zijn intrigerend. Werden de boeken van De Winter (1954) toegankelijker doordat hij er beter uitzag (schreef Bret Easton Ellis niet: 'The better you look, the more you see'?). Of vond hij dat bij een ander soort boeken ook een ander soort schrijver hoorde? Of had het een niets met het ander te maken? Zelf heeft De Winter zich daarover nooit uitgelaten. Wél heeft hij ooit verteld welk boek zijn leven in de eerste helft van de jaren tachtig veranderde: Dubin's Lives van Bernard Malamud. De joods-Amerikaanse klassieker over een biograaf in crisis had volgens De Winter bijgedragen aan de 'zogenaamde omwenteling' van zijn schrijverschap na La Place de la Bastille (1981). Malamud, de koning van de superieure schmalz, leerde De Winter hoe je klassieke (joodse) thema's op een anekdotische en transparante manier kon behandelen.

Het eerste resultaat daarvan was het leven-en-liefdesverhaal Kaplan; het recentste de psychologische spionagethriller God's Gym; en het succesrijkste De ruimte van Sokolov, dat een paar jaar geleden door lezers van NRC Handelsblad werd uitgeroepen tot het op twee na coolste 'volwassen' boek voor jongeren (na De passievrucht en In de ban van de ring). In De ruimte van Sokolov combineerde De Winter zijn favoriete thema - een man gaat op zoek naar zijn joodse wortels - met een spannend verhaal over twee Russische jeugdvrienden die elkaar na een dramatisch verlopen carrière in de Sovjet-raketindustrie terugzien als immigranten in Israel. De roman lijkt te draaien om een raadselachtige moord, waarvan de tot straatveger afgezakte Sokolov getuige is, maar gaat in werkelijkheid over menselijke tegenstellingen en verraad.

Sasja Sokolov en Lev Lezjawa verschillen van elkaar als zon en maan. De een is een moralist, de ander een pragmaticus; de een heeft behoefte aan principes, de ander stelt dat het menselijk gedrag geen grenzen kent - 'net als de ruimte'. Sasja gelooft in 'regels om de chaos te beheersen', Lev zegt in een van de discussies die ze met elkaar voeren: 'Mijn systemen vlieden, veranderen, groeien, zakken in elkaar, van alles gebeurt er met ze, maar ik beperk er mijn werkelijkheid niet mee.' In de Sovjet-Unie van vóór de perestrojka zijn de twee vrienden elkaar uit het oog verloren, in het Israel van tijdens de Eerste Golfoorlog halen ze de banden weer aan, zij het onder geheel verschillende omstandigheden: Lev is schatrijk geworden in schimmige zaken, Sasja leeft als alcoholist in hopeloze omstandigheden. Als Sasja door Lev op de been is geholpen, staat hij bij hem in het krijt en worden zijn principes op de proef gesteld.

De ruimte van Sokolov is een misdaadroman in de traditie van John Le Carré: een waarin de plot ondergeschikt is aan morele kwesties. De belangrijkste daarvan is: hoe blijf ik trouw aan mezelf? In interviews heeft De Winter verteld dat hij het tweede deel van zijn oeuvre, vanaf Hoffman's honger, beschouwt als zijn persoonlijke tora: vijf boeken met als koepelthema de zoektocht naar de grondslagen van de moraal. De tobbende Sokolov is in het licht van dat Grand Plan een ideale hoofdpersoon.

Reacties: steinz@nrc.nl

    • Pieter Steinz