Galeries zoeken asiel in Zwitserland

Sinds 1 april moeten kunsthandelaren in de EU die kunst doorverkopen, een percentage afdragen aan de kunstenaar. Zwitserland kent die regeling niet. In Zürich opent de ene na de andere nieuwe galerie.

Damien Hirst: ‘Adam and Eve’ (2006). The work of art "Adam and Eve" -from The Death of God exhibition- by British sculptor Damien Hirst is shown at the Hilario Gallery in Mexico City 23 February, 2006. The opening of the exhibition will be tonight. AFP PPHOTO/Alfredo ESTRELLA AFP

Een schitterend gebouw aan de Paradeplatz, één van de beste straten van Zürich. Je kunt een slechtere plaats bedenken voor een kunsthandel. Mathias Rastorfer van Galerie Gmurzynska kan er zo één noemen: zijn vorige adres, in het Duitse Keulen.

Gmurzynska, gespecialiseerd in Russische avant garde kunst, ging in november open in Zürich. De Keulse vestiging is gesloten, na veertig jaar. 'Zürich is bezig één van de grootste kunstcentra ter wereld te worden. Wie iets wil betekenen, moet hier zitten.'

Maar dat is niet de enige reden dat Galerie Gmurzynska hier is neergestreken. Kunsthandels, zegt Rastorfer, krijgen het steeds moeilijker in de Europese Unie. 'De administratieve rompslomp neemt toe. Wij werden er gek van, in Keulen. Zeker nu per 1 april het volgrecht in de hele EU van kracht is, waarbij de kunstenaar elke keer dat zijn werk wordt doorverkocht een deel van de opbrengst krijgt, denken veel Europese kunsthandels erover hier te komen.'

Zwitserland kent geen volgrecht en Gmurzynska is niet de enige kunsthandel die, mede door dat volgrecht, naar Zürich kwam. Ook Haunch of Venison (Londen) en Arndt & Partner (Berlijn) vestigden hier onlangs dépendances. Rastorfer: 'Kunsthandelaren in de EU vragen me geregeld hoe je dat doet, een galerie openen in Zürich. Het zou mij niet verbazen als er een stroom op gang komt.'

Door de invoering van het volgrecht hebben alle beeldend kunstenaars recht op royalties bij elke officiële doorverkoop van hun werk in de EU. Fair voor de kunstenaars, zou je denken. En: kunsthandelaren laten zich wel van hun slechtste kant zien, als ze kunstenaars dit extraatje misgunnen. Maar zo simpel ligt het niet.

Nederland en het Verenigd Koninkrijk hebben zich fel tegen het volgrecht verzet, dat in sommige EU-landen al eerder van kracht was. Grote kunsthandels, voorspelden zij, zouden erdoor uitwijken naar landen buiten de EU, zoals Zwitserland en de VS, die geen volgrecht hebben. Slecht voor de economie, want in de internationale kunsthandel gaan vele miljarden om. En kunstenaars zouden er zo geen haar beter van worden.

Die visie wordt niet alleen ondersteund door een gerenommeerde Britse kunstenaar als Damien Hirst, maar ook door kunsteconoom Vincent Ginsburgh van de Université Libre de Bruxelles.

'Volgrecht is geweldig als arme kunstenaars ervan profiteren', zegt Ginsburgh, die vroeger bij Christie's werkte. 'Maar dat doen ze niet; zij verkopen zelden werken boven de drieduizend euro. De enigen die er beter van worden, zijn gevestigde kunstenaars en hun erfgenamen. In Frankrijk gaat ruim tachtig procent van de volgrecht-gelden naar erfgenamen. Een groot deel van die bedragen gaat op aan boekhouders, belastingadviseurs, enzovoort.'

Het is, na amper twee maanden, te vroeg voor een definitieve balans. Doordat het volgrecht bij wijze van 'overgangsfase' in Nederland en Groot-Brittannië tot 2010 alleen geldt voor levende kunstenaars (pas daarna kunnen erfgenamen van overleden kunstenaars het daar ook claimen), is van een 'Big Bang' geen sprake. Maar de uittocht komt op gang. 'De meeste galeries uit de EU die hier komen, stappen niet helemaal over, zoals Gmurzynska,' zegt Christian Von Faber-Castell, correspondent van een aantal Duitse kranten in Zürich. 'Velen steken voorlopig alleen een teen in het water: ze openen dépendances.'

Zwitserland staat in de internationale kunsthandel op de vijfde plaats, na de VS, Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland. Volgens een recent rapport van Kultur.Wirtschaft.Schweiz groeit die handel jaarlijks met 6,6 procent - harder dan de rest van de economie. Het land heeft één van de grootste contemporaine kunstbeurzen ter wereld - Art Basel - toonaangevende musea en een groeiend legioen verzamelaars. Als kunstminnaars naar Zwitserland komen, komen ze steeds vaker ook naar Zürich: naar de oude bierbrouwerij Löwenbräu, nu een mekka van kunsthandels en galeries, naar het Migros Museum fur Gegenwartkunst, de Kunsthalle en het Kunsthaus. Volgens Eva Presenhuber van Galerie Presenhuber in het Löwenbräu, gaat '70 procent van wat wij verkopen, naar het buitenland.'

Een kunsthandelaar in Genève zegt dat je niet perse naar Zwitserland hoeft, als je het volgrecht wilt omzeilen. 'Je kunt de verkoop van een kunstwerk zo organiseren dat het lijkt of de ene particulier het aan de andere verkoopt.' Hij kent collega's in de EU die willen verhuizen, maar wil niet zeggen wie. Niemand wil als 'belastingontduiker' worden gezien. En kunsthandelaren met verhuisplannen vrezen dat de achterblijvers in de EU via hun regeringen zo'n harde lobby gaan opzetten, dat Brussel Bern de duimschroeven gaat aandraaien. Volgens Christian Von Faber-Castell is die kans niet denkbeeldig. 'Zwitserland heeft veel bilaterale akkoorden met de EU, waar het enorm van profiteert. Dus de Zwitsers willen méér akkoorden. Daardoor kan de EU zeggen: 'Maar dan moeten jullie volgrecht invoeren.' Daarom openen veel galeries voorlopig alleen dépendances; ze willen niet meteen alle schepen achter zich te verbranden.'

Galerie Arndt & Partner opende vorig een dépendance in Zurich. Thorsten Alberts van de hoofdgalerie in Berlijn: 'Onze prijzen zijn relatief laag; voor ons is volgrecht geen big deal. Wij zijn naar Zürich gekomen omdat veel van onze kopers er zitten.' Maar als iemand uit zijn 'stal' echt doorbreekt, wordt het nuttig een Zwitsers verkooppunt te hebben, erkent hij. 'De collega's in Berlijn praten over weinig anders meer.'