A Dutch Treat, of: Ayaan, The Movie

Als Hirsi Ali's autobiografie straks verfilmd wordt... Joost Zwagerman schetst het scenario

Ayaan Hirsi Ali FOTO: Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

Uitgeverij Augustus kondigde vorige maand een nieuw boek van Ayaan Hirsi Ali. Titel: Mijn Vrijheid. De autobiografie. Het is de bedoeling dat het boek in september verschijnt. Het lijkt me niet onaannemelijk dat die maand van publicatie nu niet meer gehaald wordt. De slothoofdstukken zullen na de afgelopen week ingrijpend moeten worden herschreven.

Een Amerikaanse editie zal niet lang op zich laten wachten, en zoals dat gaat met autobiografieën van mensen die op de Time-lijst staan van 100 invloedrijkste mensen ter wereld, zal het boek al snel worden verfilmd. Het levensverhaal van Hirsi Ali leent zich voor een epos waar, zeg, Oliver Stone wel raad mee weet. Stone zal wel bij auteur en uitgever verzoeken een andere titel aan de speelfilm mee te geven dan My Freedom: Het wordt A Dutch Treat. Ayaan zal op haar beurt bij het verkopen van de filmrechten bedingen dat er in de speelfilm niet van de feiten zoals vermeld in het boek mag worden afgeweken.

Op dat moment is er voor de scriptschrijvers en filmmakers een probleem. Hoe van het vertrek uit Nederland van Ayaan een geloofwaardig filmverhaal te maken? Tijdens de filmopnamen weigert Oliver Stone in bepaalde scènes de Hollandse werkelijkheid te volgen. Reden: feiten of niet, de argeloze filmkijker moet natuurlijk wel een plausibel en dus invoelbaar verhaal voorgeschoteld krijgen.

Bovendien stellen ook sommige acteurs lastige vragen over het filmscript. Philip Seymour Hoffman wil graag een overtuigende Kees Driehuis van de VARA neerzetten, wat hem niet lukt omdat het niet aan de filmkijker is te verkopen dat een serieuze documentairemaker oude kost omtrent Hirsi Ali's naturalisatie opwarmt en die kost opdient als een reeks confronterende onthullingen en nieuwe feiten. Daar schaamt een beetje tv-maker zich toch voor? Maar waarom, aldus Seymour Hoffman, toont zijn personage dan geen enkele gewetenswroeging of besef van beroepseer? Omdat de persoon naar wie het personage is gemodelleerd dit ook niet had? Dat is voor de kwaliteit en zeggingskracht van de speelfilm geen argument.

Tom Hanks, Meryl Streep en Kiefer Sutherland kunnen ook al niet uit de voeten met hun bijrol als procederende luxe-apparementbewoners uit Den Haag. In de regel zijn gegoede burgers met een neiging tot aangeversmentaliteit en landverraad gemelijk en achterbaks, maar in dit script hebben Hirsi Ali's buren in de media nog een grote mond ook over het feit dat zij hun bedreigde buurvrouw haar huis uit hebben geprocedeerd. Geen filmkijker pikt die combinatie van schofterigheid en media-assertiviteit - er móet in die personages een component zitten dat iets menselijks heeft - gêne, ondanks alles; wroeging, gewetensnood. Daar ontbreekt het hun personages aan. Gevolg: ongeloofwaardige bijpersonages.

Ook Kathy Bates heeft problemen met haar rol als minister van Vreemdelingenzaken. Bates benadrukt zo haar ervaringen te hebben in het spelen van een tank van een vrouw die een pover ontwikkeld geweten heeft. Maar de combinatie van onverzettelijkheid en infantiele slaafsheid aan een regelgeving waarvan een kind kan zien dat er Kafkaëske trekken aan zitten - die combinatie is funest voor het neerzetten van een personage waar de kijker ook echt in kan geloven.

Zelfs hoofdrolspeelster Hale Berry kan als Ayaan Hirsi Ali niet uit de voeten met sommige verhaal-elementen. Hoe maak je het invoelbaar dat de activiste en politica Hirsi Ali die de intolerantie van de islam ten aanzien van vrouwen en homoseksuelen heeft geagendeerd, een functie aanvaardt in een Amerikaanse denktank die homofobe walmen verspreidt?

Eigenlijk kent de speelfilm maar één personage dat het laatst, en dus het best lacht. Dat is Mohammed B. In een getrouwe verfilming van het feitenrelaas in Mijn vrijheid kan de kijker maar één conclusie trekken. Moord loont, de bedreiger wint het van de bedreigde. Mohammed B. behoudt in de gevangenis de Nederlandse helft van zijn dubbele nationaliteit. Maar de parlementariër die hij had willen vermoorden dreigt vlak voor haar vertrek naar de VS diezelfde nationaliteit te worden ontnomen.

Metro Goldwyn Meyer kan in de promotiecampagne schermen met een primeur. Voor de rol van Mohammed B. had regisseur Stone bij het Nederlandse ministerie van Justitie een verzoek ingediend voor een kortdurend en eenmalig verlof voor de moordenaar van Van Gogh, zodat hij zichzelf kon spelen in A Dutch Treat. Dat verzoek was eigenlijk een experiment en een grap van Stone, om na te gaan of Nederland inderdaad de Kafkaëske staat is geworden die het lijkt te zijn.

Tot zijn verbazing werd het verzoek ingewilligd. Zonder de pas aangetreden minister Jan Marijnissen van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen te consulteren had een ambtenaar het formulier met dit verzoek ondertekend. Marijnissen was tot zijn leedwezen niet bij machte het besluit terug te draaien. De procedure in Nederland is immers dat zo'n door een ambtenaar per abuis ondertekend verzoekschrift pas na zes weken door de minster nietig kan worden verklaard. In die zes weken heeft Mohammed B. direct van de gelegenheid gebruik gemaakt. Onder begeleiding van twee Nederlandse marechaussees is hij naar Hollywood gevlogen.

Klein lichtpuntje in A Dutch Treat is dat aan Hirsi Ali toch nog een Nederlands paspoort kon worden overreikt. Dat werd mogelijk door het gedwongen aftreden van minster Verdonk. De advocaten van Hirsi Ali hadden aan het licht gebracht dat Verdonks volledige naam bij haar beëdiging als minister onvolledig - en dus verkeerd - was uitgesproken. Kamervoorzitter Weisglas, in A Dutch Treat een glansrol van Eddie Murphy, had haar naam uitgesproken als Maria Frederika Verdonk. Dat had moeten zijn Maria Cornelia Frederika Verdonk. Conclusie naar de letter van de door Verdonk zelf toegepaste wet: valse personalia zijn valse personalia. Die fout bij de beëdiging betekent dat aan Verdonk nooit het mininsterschap is verleend. En dát betekent weer dat dat alle voorafgaande besluiten van het ministerie van Vreemdelingenzaken niet wettig blijken te zijn. A Dutch Treat zal ondanks de ongeloofwaardigheid van het verhaal wereldwijd worden uitgebracht. Behalve in Nederland. Bij ons hebben nieuw gerekruteerde leden van de Hofstadgroep met succes doodsbedreigingen geuit aan distributeur Column Produkties. Column Produkties is nog naar de rechter gestapt, maar vergeefs. De Hofstadgroep is inmiddels als Besloten Vennootschap geregistreerd, en leden van de groep moeten worden beschouwd als ondernemers. De rechter oordeelde dat de vrije ondernemers van de Hofstadgroep niet mogen worden gehinderd in het opzetten en uitbreiden van hun commerciële bezigheden. Resultaten uit het verleden leren immers dat bedreigingen in Nederland vruchten afwerpen en winstgevend zijn.

JOHANNES JACOBUS WILLEBRORDUS ZWAGERMAN, zoon van Jaap, zoon van Simon, behorend tot de Zwagermannen uit Den Helder, Hoorn, Uitgeest, Alkmaar, Amsterdam.

    • Joost Zwagerman