Supersams scheve dak

Pawel Giergon ziet wat niemand ziet en vandaag kijk ik mee. Maar veel zie ik nog niet.

We kijken naar Supersam, een koophal uit de jaren zestig die binnenkort wordt afgebroken. Volgens Giergon is dit object, in het centrum van Warschau, een parel van de Poolse architectuur. Volgens mij is het een oud vies gebouw. „Het is ruim 40 jaar niet gerenoveerd”, zegt hij. „Onder de viezigheid zit een unieke constructie, die beschreven staat in elke grote encyclopedie over architectuur. Het concept is simpel, banaal, briljant.”

Maar onzichtbaar. En dus kan het niemand veel schelen dat de oude supermarkt tegen de vlakte gaat, om ruimte te maken voor een kantorencomplex. Behalve Giergon, die afstudeert als kunsthistoricus. Hij wil Supersam redden.

De bedenker van Supersam, de Poolse bouwingenieur Waclaw Zalewski, leeft nog. Hij is 89 en woont in de Verenigde Staten. Op het Massachusetts Institute of Technology (MIT), waar Zalewski jarenlang les gaf, is nota bene op dit moment een tentoonstelling te zien van zijn belangrijkste werken, waaronder Supersam. „Het is toch onvoorstelbaar dat wij Supersam gaan begraven, terwijl Amerika zijn bedenker eert”, zegt Giergon.

Ik zie nog niet wat Giergon ziet, maar ik luister wel aandachtig. Zoveel architectonische parels telt Warschau niet. De stad werd door de nazi’s vrijwel helemaal vernietigd en kampte na de oorlog met geldgebrek en communisme. Het gevolg is een kakofonie aan bouwstijlen.

Zalewski is een evenwichtskunstenaar. Hij bedacht onder meer oplossingen voor het bouwen op steile hellingen met zachte ondergronden, een belangrijk probleem voor uitdijende steden. Maar ook met zijn vroege werk trok hij internationaal aandacht. In 1966 haalden de CIA hem naar de MIT, nadat Zalewski het communistische Polen vaarwel had gezegd.

Supersam werd tussen 1960 en 1962 gebouwd. Het moest een voor het oog lichte structuur worden. Geen muren, maar smalle pilaren, met daartussen aluminium en glas. Supersam was een inhaalslag. Terwijl in het Westen nieuwe architectonische paden waren bewandeld was in Polen het sociaalrealisme beleden. Maar na de dood van Stalin waaide ook hier de nieuwe wind.

Het dak van Supersam maakte Zalewski wereldberoemd. Tussen de ranke pilaren liet hij stalen bogen spannen, als een koepel. Om te voorkomen dat de nu ontstane zijwaartse druk de pilaren naar buiten zou drukken, werden ook omgekeerde, holle bogen geplaatst, die voor de benodigde neerwaartse tegendruk zorgden. Zo stond de hele constructie – 100 ton staal – uit zichzelf in evenwicht, zonder zware buitenmuren, zonder steunpilaren in de hal.

Het hele dak stond ook nog eens scheef: het liep van een hoger naar een lager punt. Het effect was een spectaculair golvend geheel. „Als je naar boven kijkt is het net alsof er tientallen zeppelins, naast elkaar, aan het plafond hangen”, zegt Giergon.

Los van zijn unieke constructie is Supersam een cultuurhistorisch fenomeen. Het was de eerste winkel in Polen waar je zelf de producten uit de schappen mocht halen. ‘Sam’ betekent in het Pools ‘zelf’. „In andere landen was zelfbediening normaal en nu weten we niet beter”, zegt Pawel Giergon. „Maar destijds was het alsof er een UFO was geland.”

Supersam werd na het communisme onder vage omstandigheden geprivatiseerd. Het staat nu op een van de duurste stukjes grond van Warschau, met een waarde van enkele tientallen miljoenen euro’s. Giergon: „Er ligt een goudmijn, maar Supersam staat in de weg. De projectontwikkelaar heeft het gebouw onveilig laten verklaren door een expert. Het supermarktpersoneel is naar huis gestuurd met volledig betaald verlof. Ze wilden het gebouw per se leeg hebben.”

Giergon krijgt weinig steun. Hij heeft enkele duizenden handtekeningen verzameld. Eén senator heeft vragen gesteld. De stadsarchitect steunt zijn actie niet. Maar onlangs kreeg hij een bijzonder telefoontje uit Amerika, van Zalewski in eigen persoon. „Hij is heel bedroefd. Dit is het gebouw waaraan hij zijn faam te danken heeft.”

Ik kijk er weer naar. Het is dicht, ik kan niet naar binnen, voor de deur staat een hele bewakingsdienst. Maar ik zie toch stukjes van het golvende dak, de ranke pilaren, de structuur. Ik stel me voor hoe het er met verflaagje uit ziet, met nieuwe ramen, nieuwe dakplaten. En ik hoop dat heel veel andere mensen dat ook doen. Want afbreken is makkelijk, maar opbouwen niet. Warschau is daar zelf het bewijs van.

Foto’s van Supersam op www.sztuka.net.pl

    • Stéphane Alonso