Nuchter volkje

Als het land in nood is, denk ik aan Belcampo, pseudoniem van Herman Schönfeld Wiggers, arts en schrijver. In een paar van zijn verhalen behandelt hij grote nationale gebeurtenissen die zich in zijn hoofd hebben afgespeeld. Een daarvan heet ‘Het grote gebeuren’, dat is de Jongste Dag zoals die zich in Rijssen, Twente zal voltrekken. Jaap Drupsteen heeft er indertijd voor de Vpro een film van gemaakt. Een ander verhaal is ‘Het plan Van der Aa’, een geweldig evenement dat Rijssen wereldbekendheid zal moeten geven en dat eindigt in chaos en een vlammenzee. Ook een visionaire geschiedenis, geschreven in de jaren twintig. Nu heb ik het over ‘Het laatste getuigenis’, geschreven in 1935. De held van dit verhaal is Oom Gait. Hij woont in Holten, Overijssel, en hij denkt dat hij Napoleon is. Ook in die tijd kwam het vaak voor dat mensen zich als de nieuwe Napoleon beschouwden en daarom in de politiek gingen. Het land redden.

Gait zet een steek op en houdt redevoeringen. Eerst wordt hij voor gek versleten, maar hij houdt vol. Zijn boodschap is simpel. Waaraan hebben de Hollanders hun glorie te danken? Aan de zee. Hollands helden als daar zijn, Tromp, De Ruyter en Piet Hein, dichtte Willem Elsschot omstreeks dezelfde tijd. Die regels staan in het gedicht dat hij aan de onthoofding van Marinus van der Lubbe wijdde, de man die door de nazi’s ter dood was veroordeeld wegens zijn medeplichtigheid aan de brand in de Rijksdag. Dat is een ander aspect.

Volgens Oom Gait is de nationale neergang begonnen toen we dijken gingen bouwen om het water buiten te houden. De kardinale fout. Het water moet terug! Hij is een begaafd, slagvaardig en volhardend spreker. Eerst krijgt hij heel Holten achter zich. Ook buiten dit stadje gaan meer mensen denken: daar zit iets in. Op den duur durven ze dat ook hardop tegen elkaar te zeggen. Er komt een volksbeweging op gang. Kranten overwinnen hun schroom, schrijven hoofdartikelen van deze strekking. Op de kansel verkondigen dominees de nieuwe waarheid. Dan is er geen houden meer aan. De dijken worden feestelijk doorgestoken, de vlaggen gaan uit, in de straten begroeten de massa’s met hallelujah en feestgezang het wassende water.

Belcampo had een radar voor het absurde en talent voor het beschrijven van massale gebeurtenissen. Verstandige mensen die opeens de kluts kwijtraken en cohorten van volgelingen krijgen die dan een nationale chaos veroorzaken. Hoe het is gekomen weten we niet meer. Het is gebeurd. Alles wat Belcampo heeft verzonnen, heeft zich in Nederland afgespeeld.

Over Oom Gait heb ik al eens een stukje geschreven, op 15 maart 2002, toen het land tot vreugde van veel Nederlanders al flink in een ongebruikelijke beweging was geraakt. Het werd veel erger. Na de moord kregen we de zomer van de kogelbrieven en de openbare onderlinge afslachting van de vernieuwers. De volgende moord. Het land raakte in een toestand die geschikt was voor een staatsgreep (heb ik toen geschreven) maar er was geen volkstribuun met voldoende brutaliteit en talent om zich daaraan te wagen.

Een jaar of vijf geleden is het begonnen, en sindsdien niet meer goed gekomen. Ik schrijf dit op een plaats waar ik in een Nederlands ochtendblad van gisteren lees over de grote gebeurtenissen die u eergisteren zijn overkomen. Nu over de nationale razernij die is losgebarsten na de ontmaskering van mevrouw Hirsi Ali die, als ik het goed heb begrepen, dat zelf al jaren geleden had gedaan. Nederland 2006. Eerst wordt de voorbeeldig Nederlands sprekende Taïda Pasic eruit gemikt, dan het internationaal beroemdste lid van de Tweede Kamer.

Bekijken we het voor de verandering eens van een afstand. De Nederlanders zijn geen ‘nuchter volkje’. Diep in de volksziel huist een geest van schuimbekkende megalomane razernij. Belcampo is een van de weinige schrijvers die dat goed heeft gezien en, zij het nog allegorisch, beschreven. Dat is meer dan zeventig jaar geleden. ‘Dutch People Struck by Madness’, schreven toen de Britse kranten, nadat wij op gezag van Oom Gait de dijken hadden doorgestoken. Het wordt tijd dat een jonge schrijver met een vernieuwde diagnose van de volksziel komt. Nog een paar weken, en dan trekken de Batavieren met oranje Stahlhelmen de grens over. Nieuw nationaal schuimbekken. Mevrouw Ali is vergeten. Schrijf er eens een mooi ontmaskerend boek over.

    • H.J.A. Hofland