Niemand heeft nog greep op Rita Verdonk Paniek bereikt ook het kabinet

Kabinet en VVD hebben Rita Verdonk gisteren onder curatele gesteld om verdere schade te voorkomen. De vraag is of het niet te laat is. Veel VVD’ers steunen haar blind.

Ze werd gisteren aan alle kanten klemgezet. Minister Rita Verdonk (Vreemdelingenzaken, VVD) heeft geen speelruimte meer, nu premier Balkenende (CDA) haar gisteren in zijn Torentje heeft verboden nog langer op eigen houtje te opereren. Ze moet van de Tweede Kamer twee moties uitvoeren. De kwestie rond de naturalisatie van Ayaan Hirsi Ali mag ze niet langer in haar voordeel uitleggen.

De woede bij VVD, Kamer én kabinet over het optreden van Verdonk heeft zich vertaald in een politiek cordon sanitair rond de minister. Iedere fout die ze nu nog maakt, zal direct worden bestraft. Verdonks tegenstanders hebben de zaak-Hirsi Ali als aanknopingspunt genomen, maar Kamer en VVD-top hebben een verdergaand belang om Verdonk aan banden te leggen. Zij proberen via deze kwestie de lijsttrekkersstrijd die de VVD deze weken ernstig verdeelt, in rustiger vaarwater te krijgen. De vraag is of de curatele op tijd komt, want duidelijk is dat Verdonks optreden grote risico’s voor de VVD en mogelijk zelfs het hele kabinet met zich meebrengt. En er is al grote schade geleden.

Triomfantelijke tv-optredens in een helikopter een dag na een dramatisch debat, een brief aan Hirsi Ali die niet de goedkeuring van de premier had en relativerende woorden op een partijbijeenkomst waren de aanleiding om haar gisteren tot twee maal toe ter verantwoording te roepen. De misverstanden in het kabinet zijn voorlopig even uit de lucht. Verdonk gaf na afloop een verklaring, letterlijk onder toezicht van de premier. En gisteravond deed de VVD-top de strafexpeditie nog eens dunnetjes over. Op het wekelijkse bewindspersonenoverleg deden de VVD’ers „beheerst en zakelijk” (vice-premier Zalm) hun beklag over de gang van zaken. Verdonk mocht onder het toeziend oog van Zalm slechts herhalen dat ze de motie zou uitvoeren omdat er „een nieuwe politieke werkelijkheid” was ontstaan.

Van drie kanten ligt Verdonk nu onder vuur. De Tweede Kamer let op iedere formulering waarmee Verdonk over de kwestie praat. De kabinetsleden accepteren niet dat Verdonk in haar campagne nogmaals afstand neemt van het kabinetsbeleid. Ook in de VVD-top is de steun voor Verdonk in een week volledig afgebrokkeld. Prominenten die Verdonk steunen, zijn niet te vinden. Ze zijn naar Rutte overgelopen, of ze houden zich stil.

Wat de curatele van Verdonk ingewikkeld maakt, is dat tussen het partijkader en de leden een kloof lijkt te bestaan. Wie haar campagnebijeenkomsten bezoekt, ziet dat veel VVD’ers haar blind steunen.

[Vervolg BALKENENDE: pagina 2]

BALKENENDE

Paniek bereikt ook het kabinet

[vervolg van pagina 1]

Het gaat daarbij ogenschijnlijk niet zozeer over waarvóór ze staat, alswel dát ze ergens voor staat. Ook uit opiniepeilingen blijkt dat Verdonks opstelling in het Hirsi Ali-debat op grote steun van de bevolking kan rekenen. Die voorkeur buit Verdonk zelf ook handig uit, tot irritatie van de zittende VVD-top.

Tekenend voor de volledig verstoorde verhoudingen is een rel over de stemprocedure, die gisteren uitbrak. Leden die per post hebben gestemd, kunnen hun stem ongedaan maken als zij nog eens elektronisch stemmen. Opzet, zegt het campagneteam van Verdonk. Bedoeld om spijtoptanten alsnog naar het Rutte-kamp te trekken.

Verdonk mag er veel critici bij hebben gekregen, haar echte politieke tegenstanders in de VVD, Mark Rutte en Jelleke Veenendaal, houden zich opmerkelijk stil. Rutte doet niet meer dan een oproep tot kalmte in de partij. Daarmee maakt Rutte duidelijk dat de strijd inmiddels om veel meer gaat dan alleen een nieuw poppetje aan het roer. Het risico van onherstelbare schade is groot, nu leden en partijtop door Verdonk zichtbaar uit elkaar worden gespeeld. Mocht Verdonk winnen, dan zullen velen zich niet meer thuisvoelen in de partij, zoals Rutte, Zalm, Hoogervorst en een groot deel van de Tweede-Kamerfractie. De fractie heeft, op een paar leden na, op Rutte gestemd. En fractieleden die Verdonk steunen, zoals Anton van Schijndel, zijn boos op de minister.

Hetzelfde risico geldt als Rutte wint. Verdonk heeft de afgelopen weken de smaak van succes geproefd en lijkt daar, naarmate de campagne vordert, bijna aan verslaafd geraakt. Alle aandacht die ze krijgt, noemt ze fantastisch. Mocht zij verliezen, dan bestaat de kans dat ze – hoewel ze dat zelf ontkent – voor zichzelf begint, met medeneming van een paar ‘toppers’, maar een aanzienlijk deel van het VVD-electoraat.

De paniek die de verkiezing binnen de VVD heeft veroorzaakt, lijkt nu over te slaan op het hele kabinet. Premier Balkenende sprak gisteren in een interview in het actualiteitenprogramma Netwerk zijn twijfel uit over voortzetting van de huidige coalitie na Tweede-Kamerverkiezingen. Als argument noemde hij de onzekerheid over de koers van de VVD de komende tijd. Daarmee heeft de poging om de leden meer te betrekken bij de verkiezing van politici tot nu toe vooral gevaren voor de coalitie opgeleverd.

En dan moet de strijd om de lijsttrekker bij coalitiegenoot D66 nog beginnen.

    • Egbert Kalse Guus Valk