Onschuldig, en dat 28 keer

Na zestig procesdagen is de rechtszaak tegen de vroegere top van Enron voorbij.

„Gelooft u echt dat deze mannen boeven zijn, gelooft u dat zonder te twijfelen?”

Enron-oprichter Kenneth Lay (64, links), gisteren aan het slot van de rechtszaak. Lay wordt in bij elkaar zes aanklachten beschuldigd van fraude en samenzwering. „Ik was maar een paar maanden van mijn zestigste verjaardag af. Ik keek uit naar een normaler, meer ontspannen leven.” Foto AP Enron founder Kenneth Lay, left, stands with his attorneys George "Mac" Secrest, center, and Mike Ramsey after they finished their closing arguments in his fraud and conspiracy trial Tuesday, May 16, 2006 in Houston. (AP Photo/Pat Sullivan) Associated Press

De stoepen van het zakencentrum van Houston worden niet intensief gebruikt. Als ze al lopen, gebruiken de werknemers liever de tunnels onder de kantoortorens. Daar is tenminste airconditioning.

Het trottoir voor de rechtbank is een uitzondering. Hier vormt zich nu al zestien weken vanaf vijf uur ’s ochtends een rij. Deze week, bij de slotpleidooien in de Enronzaak, stond een scholier met beugel vooraan. Hij verdient 40 dollar (31 euro) om een plek voor een laatkomer te bemachtigen en daarna te vertrekken. Anderen komen wel zelf op tijd naar ’s werelds bekendste boekhoudfraudezaak.

Zoals Mary Ogden, eens zelf werknemer op de juridische afdeling van energieconcern Enron. Ogden nam een vakantiedag bij haar nieuwe werknemer om nog één keer haar oude baas te zien. Ze wil de periode afsluiten waarin ze ontslagen werd en 100.000 dollar in rook zag opgaan.

Lee Perry is er ook. Hij werd ooit ingehuurd als consulterend boekhouder. Hij is hier elke dag, om Enron-oprichter Kenneth Lay te steunen. „Als de boekhouding goed in elkaar zit, maar de persoon is slecht”, verdedigt Perry zijn voormalige opdrachtgever, „dan is de persoon slecht en zit de boekhouding goed in elkaar.”

Volgens Perry moet de zaak simplistisch beschouwd worden. Andere bedrijven in de energiesector deden wat Enron deed. En daarom is het volgens hem zo pijnlijk dat bij gebrek aan betere argumenten de zaak nu een karakterkwestie is geworden.

Aanklager Kathryn Ruemmler volgt die lijn inderdaad in een bijna vier uur durend slotpleidooi. Ze heeft er geen enkel probleem mee om de technische inhoud ondergeschikt te maken aan persoonlijk getinte aanvallen. Oprichter Kenneth Lay en voormalig bestuursvoorzitter Jeffrey Skilling zijn „arrogant”, „sluw”, „leugenaars” en ze „hebben ook nog steeds geen excuses aangeboden”.

De verdediging reageert een dag later gelaten op de aanvallen. „De aanklager heeft heel hard geprobeerd niets over boekhouden te zeggen”, zei Skillings advocaat Daniel Petrocelli. „Dat durft ze niet, want met de boekhouding was niets mis.”

Lay zit in de volgepakte rechtszaal een hele dag een paar meter verwijderd van een metersgroot wit bord, met zijn foto erop. Ruemmler gebruikte het om haar verhaal te onderbouwen. ‘Ken Lays filosofie’ staat op het bord: „Regels zijn belangrijk. Maar je er moet geen slaaf van worden.” Lay zei dat tijdens zijn eigen verhoor, als antwoord op een boekhoudkundige vraag. Alles wat Lay in 2000 en 2001 bij Enron doet, is ingegeven door denkbeeldige lijnen die overschreden kunnen worden, zolang de financiële belangen van de bestuurders maar beschermd werden. Dat was het hoogste doel. En daarvoor was een hoge beurskoers vereist.

Hoogmoed, oordeelt Ruemmler. Ze begrijpt het wel. Niets mis met geld verdienen, iedere Amerikaan heeft er volgens Ruemmler recht op. En Enron werd niet zomaar Amerika’s op zes na grootste bedrijf. Maar de druk werd te groot en het overtreffen van de verwachtingen van de beurs werd belangrijker dan het daadwerkelijke functioneren van het energiebedrijf, stelt de aanklager.

Dan volgen de voorbeelden. Skilling noemt Enron in 2000 opeens geen ‘energiehandelaar’ meer, maar een ‘logistiek concern dat gas levert’. Klinkt minder risicovol, doet het beter op de beurs. Of neem het voorbeeld van de kwartaalresultaten. De Enronstrategie is eerst vaststellen wat deze moeten bedragen om de beurs te plezieren. Daarna past het concern de boekhouding erop aan.

Of het aan- en verkopen van opties. Lay zegt in september 2001 tegen de verzamelde werknemers dat het bedrijf aangevallen wordt door de media, maar kerngezond is. Ondertussen verkoopt hij zelf voor 20 miljoen dollar aan effecten. Ruemmler: „Dat waren flagrante leugens.”

Het team van aanklagers heeft één aanzienlijk probleem. Er is geen papieren bewijs dat Lay of oud-bestuursvoorzitter Jeffrey Skilling boekhoudfraude pleegden of handelden met voorkennis. Daarom ligt het accent zo op het gedrag van de bestuurders. En in plaats van boekhouders moesten werknemers van de afdeling ‘investor relations’ getuigen.

Dit proces draait nadrukkelijk niet om het bankroet van het bedrijf, het gaat om de vraag of Lay en Skilling fraude pleegden. Zoals hun bemoeienis bij de financiële constructies die Andrew Fastow opzette. Die was financieel bestuurder en is één van de acht hogere ex-werknemers die wel meewerken met justitie in ruil voor strafvermindering. Fastow – die tien jaar cel kreeg – heeft constructies opgezet om koersverliezen af te dekken. Fastow is er tijdens de slotpleidooien niet, maar bij zijn verhoor sprak hij steeds over ‘bear hugs’: berenknuffels. In geheime afspraken zou vastliggen dat Fastow op persoonlijke titel de schulden van Enron op zich nam, maar altijd gesteund zou worden door het bedrijf. Met een ‘bear hug’ van Skilling als bevestiging.

Skillings advocaten gebruiken bijna de helft van hun spreektijd van zes uur om te ontkennen dat deze omhelzingen-met-ondertoon ooit hebben plaatsgevonden of dat Skilling wist van het illegale gedrag van Fastow. Skillings advocaat Petrocelli: „Een berenknuffel hier, eentje daar, een derde van een andere beer. Het is hier toch geen kinderboerderij.”

De juryleden moeten zich volgens Petrocelli niet bang laten maken dat al die ontslagen en miljardenverliezen voor niets zijn geweest als ze Lay en Skilling vrijspreken. „Bedenk dat u niet mag twijfelen. Twijfel betekent vrijspraak. En gelooft u echt dat deze mannen boeven zijn, gelooft u dat zonder te twijfelen?” Het is eenvoudig, zegt hij. „Not guilty, not guilty, not guilty. En dat 28 keer.”

    • Freek Staps