‘Het was de bedoeling mij te vermorzelen’

In Rotterdam werd gisteren het tribunaal uit 1949 tegen een boek van Anna Blaman nagespeeld. Deze keer kon de schrijfster zich verweren tegen het ongeremde seksisme van toen: „Ik was aan de haaien overgeleverd.’’

Anne Vegter als Anna Blaman Foto NRC Handelsblad, Leo van Velzen Rotterdam, 16/05/06. In Arminius vond een reconstructie plaats van het proces tegen Anna Blaman over haar boek Eenzaam Avontuur.Er deden bekende rotterdammers mee. Anne Vegter als Anna Blaman . Foto Leo van Velzen NrcHb. Velzen, Leo van

De boekhandelaar Florijn, gespeeld door Gerard Cox, treedt als getuige in de rechtszaal naar voren. Hem wordt gevraagd wat hij vindt van het boek dat terecht staat, Eenzaam avontuur van Anna Blaman. De eerste bladzijden zijn heel knap, zegt hij, „maar dan verliezen alle hoofdpersonen zich in een rode mist van seksualiteit en hartstocht, waar ze niet meer uitkomen.” Het doet de boekhandelaar denken aan katten die in het voorjaar jeremiëren in het tuintje. „Daardoor heb ik een natuurlijke weerzin tegen het boek gekregen.”

In 1949 vond in Rotterdam een merkwaardig Boekentribunaal plaats, een literair schertsproces rond deze roman (zie kader). Het werd gisteravond opnieuw uitgevoerd in cultureel centrum Arminius, onder regie van Fred van der Hilst. Twintig bekende Rotterdammers, zoals Maria Heiden, Rien Vroegindeweij, Manuel Kneepkens en Ted Langenbach, namen de rollen op zich van rechters, getuigen en juryleden. Al in de kleine bijdrage van Gerard Cox werd zichtbaar waarom dit tribunaal zo problematisch was en schandaal verwekte: esthetische en morele argumenten liepen hopeloos door elkaar. Bovendien waren het bijna allemaal mannen die Anna Blaman de maat namen. Getuige Mejuffrouw Terwee (een rol van Joyce Roodnat, schrijfster en redacteur van deze krant) zei dan ook terecht, toen zij werd aangesproken als ‘lid van de schone sekse’: „Wat heeft dát er nu mee te maken?’’

Blamans boeken zijn niet meer in druk en worden waarschijnlijk niet veel meer gelezen. We herinneren ons de schrijfster voornamelijk omdat ze er openlijk voor uitkwam dat ze lesbisch was. In Rotterdam zou er echter, als het aan Arminius ligt en het Letterenhuis Rotterdam, een Blaman-revival op handen zijn. Burgemeester Ivo Opstelten sprak gisteren in zijn openingsspeech met veel waardering over haar rol tijdens de wederopbouw in het Rotterdamse culturele leven. „Daar heeft Blaman te weinig erkenning voor gekregen.” Daarom moet er dit jaar ergens in de stad een beeld voor de schrijfster komen. In 2005 werd er al een Anna Blaman Festival gehouden en in Arminius werd café Blaman geopend, een nieuw literair podium.

Acteur Ruurt de Maesschalck, die openbaar aanklager Albert Helman speelde, hield gisteren Eenzaam avontuur met twee vingers als een vies ding in de lucht. Hij zei: „De tijd zal deze fraai klinkende onzin ontmaskeren’’. Na keiharde kritiek op dit ‘overschatte’ werk (hij maakt onder meer bezwaar tegen ‘een obsessie met rotte tanden en andere mondeuvelen’) eiste hij als straf voor de critici dat zij het boek nog driemaal moesten herlezen. De schrijfster wenste hij een ‘spoedige en plezierige ontmoeting’ toe met ‘een welgeschapen tandarts’. Ruim vijfenvijftig jaar later stuit vooral dat aspect tegen de borst: het ongeremde seksisme van de mannelijke literatoren, die de kans aangrepen om de schrijfster even op haar plaats te zetten. Anna Blaman was er destijds niet bij, maar kreeg nu wel de kans om weerwoord te bieden, in de persoon van schrijfster Anne Vegter (de laatste winnaar van de Anna Blaman-prijs). „Ik was aan de haaien overgeleverd’’, sprak ze. ,,Het was de bedoeling mij te vermorzelen. Ik besloot me te distantiëren, meer kan een auteur niet doen. Uiteindelijk schreef ik maar voor één lezer, voor mezelf.’’

Michiel van Kempen, de biograaf van Albert Helman, noemde na afloop van de voorstelling het Tribunaal „een beschamende episode uit de biografie van Helman, maar er zijn meer van zulke episodes”. Dat een boek van Helman ooit door Blaman kritisch besproken werd, zou een verklaring kunnen zijn. Maar dan nog blijft het merkwaardig dat Helman (die voorzitter was van de Zuiveringscommissie na de Tweede Wereldoorlog) zo hard optrad tegen Blaman, wier werk in de oorlogsjaren clandestien verscheen. Blaman-biograaf Aad Meinderts had enkele jaren geleden nog eens aan Helman gevraagd waarom het zo was gelopen, en de bejaarde schrijver had herhaald wat hij ook al in het proces had gezegd: „Ze meent te weten waardoor mannen door vrouwen aangetrokken worden. Maar daar weet ze niks van”.

    • Martijn Meijer