Ze was meer ster dan Kamerlid

Ayaan Hirsi Ali verlaat de Tweede Kamer en verhuist naar Washington.

Wat was haar betekenis voor de Nederlandse politiek?

John Yoo Foto AFP John Yoo, professor of law at the University of California at Berkeley School of Law, speaks on the Bush presidency and the constitutional powers of war 22 February 2006 at the Heritage Foundation in Washington, DC. Yoo served as Deputy Assistant Attorney General in the Office of Legal Counsel in the US Justice Department from 2001-2003, where he was involved in many of the legal issues concerning the war on terrorism. AFP PHOTO/Mandel NGAN AFP

Het was een kwestie van tijd voordat Ayaan Hirsi Ali, geboren Magan, de Nederlandse politiek zou verlaten. Dat ze overwoog na haar Kamerlidmaatschap naar Amerika te gaan, was al in kleine kring bekend. Het moment waarop, nu, lijkt het gevolg van een samenloop van omstandigheden.

Vanmiddag zal ze zelf uitleggen waarom ze vertrekt. Tot die tijd zijn drie dingen zeker. Om te beginnen wonnen enkele weken geleden bewoners van het statige appartementencomplex in Den Haag waar Hirsi Ali woont, een rechtzaak over hun veiligheid. Hirsi Ali moet het appartement verlaten en, voor de zoveelste keer in haar leven, op zoek naar nieuwe woonruimte. Verder is als gevolg van een uitzending van Zembla opnieuw discussie ontstaan over haar naturalisatie als Nederlandse, in 1997. En dan kwam onlangs de deal rond met een Amerikaanse denktank in Washington, waar ze vanaf september gaat werken.

Wat was de betekenis van Hirsi Ali voor de Nederlandse politiek?

Mede doordat ze bedreigd en daardoor permanent werd bewaakt, werd Hirsi Ali in korte tijd hét Nederlandse boegbeeld van de strijd tegen het moslimterrorisme. Ze stond symbool voor het Nederland van na 11 september, van na de moord op Pim Fortuyn en, bovenal, van na de moord op Theo van Gogh.

Vanaf het moment dat Hirsi Ali het podium van de Nederlandse politiek betrad, was ze een ster. Ze omringde zich met de intellectuele elite. Mensen als de filosoof Herman Philipse, de publicist Paul Scheffer en de Iraanse rechtsfilosoof Afshin Ellian, maar ook het schrijversechtpaar Leon de Winter en Jessica Durlacher. Ook in de politiek wist ze zich gesteund door liberale kopstukken: vice-premier Gerrit Zalm, eurocommissaris Neelie Kroes, fractievoorzitter Jozias van Aartsen.

Die positie heeft haar in de jaren in de fractie voor veel politiek onheil behoed. De media-aandacht die Hirsi Ali genereerde, maakte dat de overige fractieleden bijna letterlijk in haar schaduw moesten functioneren. Ze was dan ook bij velen niet geliefd, wat minder met haar standpunten dan met jaloezie over de media-aandacht te maken had. Maar als ze in botsing kwam met collega-fractieleden, namen haar beschermers het steevast voor haar op. Pas toen Hirsi Ali vorig jaar hard in aanvaring kwam met VVD-coryfee Hans Wiegel over de vrijheid van onderwijs, weigerde Van Aartsen, een goede vriend van Wiegel, partij te kiezen.

Vanaf 2002 - toen ze de overstap maakte van de aan de PvdA gelieerde Wiardi Beckman Stichting naar de VVD - zette Hirsi Ali belangrijke thema's als eerwraak, vrouwenbesnijdenis en de onderdrukking van islamitische vrouwen hoog op de publieke en politieke agenda. Dat tegenstanders van haar polariserende manier van debatteren haar verweten de zaak geen goed te doen, deed ze af met de mededeling dat er nu tenminste niet meer gezwegen werd over die onderwerpen. De toon was voor haar van ondergeschikt belang. Linkse partijen waren vaak blij met de onderwerpen die ze agendeerde, maar niet met de toon van het debat.

Hirsi Ali's werkzaamheden in de Tweede Kamer waren niet erg succesvol. Ze wist weliswaar regelmatig aandacht te krijgen voor “haar' onderwerpen, maar kon moeilijk wennen aan de Haagse mores. Desondanks wist ze op het gebied van vrouwenbesnijdenis wetgeving in gang te zetten. Haar voorstel om de inlichtingendiensten in te schakelen bij het tegengaan van eerwraak, stuitte echter op verzet van minister Donner van Justitie.

Maar de Kamer was slechts één van de podia waarop Hirsi Ali haar strijd voerde. De media waren een ander, steeds belangrijker instrument voor haar. De film Submission (over onderdrukte moslimvrouwen) die ze samen met Van Gogh in 2004 maakte, werd hem uiteindelijk fataal. Van Goghs moordenaar Mohammed B. liet een open brief aan Hirsi Ali achter op het lichaam van Van Gogh. Hirsi Ali moest maanden onderduiken (naar later bleek in de Verenigde Staten), omdat ook voor haar leven werd gevreesd. Eind januari 2005 keerde ze terug naar Nederland, wederom omringd door camera's.

Ironisch genoeg brak ze na de moord op Van Gogh ook internationaal door. Buitenlandse media publiceerden interviews met haar, ze werd door het weekblad Time op de lijst met 100 meest invloedrijke personen ter wereld gezet en schoof met ogenschijnlijk gemak tijdens het World Economic Forum in Davos aan bij een discussie op CNN. Haar verschijning in het buitenland was vaak net zo'n mediacircus als in Nederland - mede dankzij het reizend circus van beveiligers dat haar overal vergezelde.

Met haar internationale doorbraak werd ook duidelijk dat het Kamerlidmaatschap voor Hirsi Ali een tijdelijke kwestie was. “Ze heeft niet de bedrading van een politicus“, zei Ciska Dresselhuys, hoofdredacteur van Opzij in een documentaire over Hirsi Ali eind 2004. Het vertrek is nu daar. Alleen werd het in plaats van mei 2007 zomer 2006.

Nu Hirsi Ali de Nederlandse politiek achter zich laat, zal het debat over het waarom van haar vertrek losbarsten. Vooral binnen de VVD kan het debat over de schuldvraag grote gevolgen krijgen. Kandidaat-lijsttrekker Rita Verdonk zal moeten uitleggen waarom zij in haar hoedanigheid als minister van Vreemdelingenzaken het onderzoek naar de naturalisatie van Hirsi Ali begon, terwijl alles al bekend was over de leugens die ze daarbij gebruikte. Of zal de vinger richting de VVD-top gaan, die willens en wetens het electorale kanon Hirsi Ali op de lijst plaatste en onvoldoende in staat bleek een veilige haven voor haar te vormen?

Niemand wil daar nu op vooruitlopen. Het wachten is op de formele aankondiging van Hirsi Ali's vertrek. Die zal vanmiddag om half twee rechtstreeks worden uitgezonden.

    • Egbert Kalse