‘Voor je het weet is Bulgarije terug bij af’

Bulgarije en Roemenië staan op de drempel van de Europese Unie. Maar Brussel is niet tevreden over het tempo waarin Bulgarije hervormingen doorvoert. ‘Uitstel zou de slechtste uitkomst zijn’, zegt rechter Koetzkova.

Specialistisch drukwerk laten verrichten in Bulgarije? De Nederlandse ondernemer kon zich er eigenlijk weinig bij voorstellen. Zijn Bulgaarse gesprekspartner lachte. „Maar u weet toch wel dat de beste vervalste eurobiljetten uit Bulgarije komen?”, zei hij.

Bulgarije en georganiseerde criminaliteit – ze lijken onlosmakelijk met elkaar verbonden. Sommige taferelen in de straten van Sofia waar mannen met opzichtige donkere zonnebrillen zich laten ophalen door geblindeerde Mercedessen bevestigen het beeld.

Het zijn de mensen die begin jaren negentig hun kapitaal vergaarden met het omzeilen van het embargo tegen wat toen nog Joegoslavië was, of die woekerwinsten maakten ten tijde van de privatisering van de talloze staatsbedrijven. Velen van hen zitten nu in de sigarettensmokkel of drugshandel, zeggen de kenners.

„Serieuze zorgen bestaan er over de mate waarin Bulgarije de strijd tegen de georganiseerde misdaad weet aan te gaan”, oordeelde de Europese Commissie eind oktober over de vorderingen op weg naar toetreding tot de Europese Unie.

Morgen zal de Commissie bekendmaken of Bulgarije rijp is om over ruim zes maanden bij de Unie te komen. De voortekenen zijn niet gunstig. Terwijl buurland en mede EU-kandidaat Roemenië de afgelopen tijd de ene na de andere actie ondernam om corruptie en de georganiseerde misdaad aan te pakken, bleef Bulgarije steken in voornemens. „Er is nog altijd sprake van heel weinig onderzoeken en aanklachten. De bevoegde autoriteiten vertonen eerder een reactieve dan een actieve opstelling”, aldus Olli Rehn, eerstverantwoordelijk Europees Commissaris voor de toetreding van Bulgarije, onlangs in het Europees Parlement.

Het wordt spannend morgen. Het kan zijn dat de Europese Commissie zal adviseren Bulgarije per 1 januari aanstaande toe te laten. Maar het zou ook heel goed kunnen dat de Commissie pleit voor uitstel met een jaar. Een derde mogelijkheid, die steeds vaker wordt gehoord, is dat het een voorwaardelijk ‘ja’ wordt en dat er pas in het najaar definitief uitsluitsel komt. Een ding is duidelijk: met open armen ontvangt de EU het bijna 8 miljoen inwoners tellende Bulgarije niet.

De opwinding over Bulgarije is vooral groot sinds in februari twee Duitse ambtenaren in opdracht van de Commissie een rampzalig verslag uitbrachten over het politie- en justitie-apparaat. De hervorming van het justitiële systeem verloopt „chaotisch” en de grondwet is „verwarrend”, zo concludeerde rechter Susette Schuster. Haar mede-onderzoeker Klaus Jansen, voorzitter van de Duitse politiebond, klaagde over een complete chaos bij het juridisch onderzoek en vooral over de onwil van de Bulgaarse overheid hem bij zijn onderzoek te helpen.

„We hebben als land een enorm imagoprobleem”, zegt Antoinette Primatarova van het in Sofia gevestigde Centre for Liberal Strategies, een denktank die zich onder andere bezighoudt met de hervorming van het juridisch apparaat van Bulgarije. Als voormalig ambassadeur bij onder meer de Europese Unie in Brussel heeft zij gemerkt dat Bulgarije in het Westen wordt beschouwd als de trouwste bondgenoot van de Sovjet-Unie toen het IJzeren Gordijn nog bestond. „Er is empathie voor de Polen, Tsjechen en Hongaren, die tegen de Russen in opstand kwamen. Bulgarije kent zo’n geschiedenis niet en heeft te maken met een negatieve perceptie.”

Maar dat er bij het oordeel over Bulgarije meer aan de hand is dan alleen geringe sympathie, zeggen ook de studies van haar organisatie. In de ontwerpversie van een rapport naar het juridisch systeem van Bulgarije wordt gewezen op het aantal onopgeloste huurmoorden, het gebrek aan aanklachten in verband met deelname aan criminele organisaties en de excessieve aandacht voor kleinschalige corruptie die in schril contrast staat met de nauwelijks bestaande aandacht voor corruptie op het hoogste politieke niveau. „Dit zijn voldoende aanwijzingen voor serieuze problemen”, aldus het rapport.

Alleen is het voor Primatarova nog maar de vraag of uitstel van het EU-lidmaatschap de situatie zal verbeteren. Zij gelooft van niet. „Als Bulgarije niet wordt toegelaten zal dit onvermijdelijk tot een politieke crisis leiden en tot vervroegde verkiezingen. Het gevolg daarvan is dat er helemaal niets zal gebeuren.”

Tot dezelfde conclusie komt advocaat Jonko Grozev van de Bulgaarse afdeling van het Helsinki Comité dat opkomt voor het naleven van de mensenrechten. Ook hij geeft toe dat er veel nog niet klopt aan het juridisch systeem. „De regering weigert de problemen te erkennen, dat maakt het leven een stuk prettiger.”

Maar Bulgarije het EU-lidmaatschap onthouden zal het in gang gezette hervormingsproces volgens Grozev minstens twee of drie jaar terugdraaien. „Voor je het weet zitten we dan weer op punt nul.” Bovendien vraagt hij zich af wat de EU met het opschorten van de toetreding denkt te bereiken. Het lidmaatschap kan hooguit met een jaar worden uitgesteld. Daarna zal Bulgarije volgens het reeds gesloten verdrag hoe dan ook tot de EU moeten worden toegelaten. Grozev: „In een jaar kun je niet zo veel veranderen.”

De wetenschap dat toetreding met hooguit een jaar kan worden vertraagd is voor de Bulgaarse regering in elk geval geen aansporing om alsnog de acties tegen de georganiseerde misdaad te intensiveren. Onderzoeker Klaus Jansen zei in de Financial Times bij de Bulgaarse autoriteiten een ‘je-kunt-mijn-rug-op’-mentaliteit te bespeuren, omdat het lidmaatschap toch niet meer is tegen te houden.

Juist daarom zeggen de voorstanders van verdere hervormingen dat Bulgarije beter zo snel mogelijk kan toetreden. Normalisering zal sneller verlopen in de Unie dan erbuiten. „In januari is een nieuwe openbare aanklager benoemd. Van zo iemand kun je toch niet al in vijf maanden resultaten verwachten”, zegt Nelli Koetzkova, voorzitter van de Bulgaarse vereniging van rechters. „Het belangrijkste is dat we een onomkeerbaar proces zijn ingegaan. Nu het lidmaatschap uitstellen zou de slechtste uitkomst zijn.”

De Bulgaren vestigen ondertussen hun hoop op de grote digitale klok die hoog aan een gebouw hangt aan de Tsar Osvoboditel Boulevard – de Tsaar-Bevrijder Boulevard – in het centrum van Sofia. Deze telt de dagen af tot de toetreding. Nog 230 dagen zegt die klok vandaag.

    • Mark Kranenburg