Cellen São Paulo overvol door strengere politie

De geweldsgolf die een gevangenisbende in Brazilië dit weekeinde ontketende tegen de politie van São Paulo is deels het gevolg van een harder optreden tegen criminelen.

Een meisje staat aan de poort van een gevangenis in São Paulo. De politie in de Braziliaanse deelstaat werd dit weekeinde aangevallen door een criminele gevangenisbende. (Foto AFP) A girl looks through the front gate of the female section of the 'Penitenciaria of State' prision complex -where a riot rose up earlier- 14 May 2006, as relatives wait outside for information, in Sao Paulo, Brazil. At least 52 people, including 35 police officers, have been killed after a second night of attacks against police stations in Sao Paulo carried out by the "First Capital Command", the city's largest criminal gang, officials said. The assault continued late May 13th and early today with another 20 attacks, and police said there were new rebellions in prisons as well. According to media reports, uprisings have been launched in 18 prisons and at least 130 people had been taken hostage. AFP PHOTO/Mauricio LIMA AFP

Rotterdam, 15 mei. - Het leek zo goed te gaan met de strijd tegen criminaliteit in São Paulo, althans volgens de overheidsstatistieken. De afgelopen zeven jaar daalde het aantal moorden in de Braziliaanse metropool met 54 procent. Vorig jaar werden ‘maar’ 23 moorden gepleegd per 100.000 inwoners. Woensdag nog schreef het Amerikaanse persbureau AP, dat „São Paulo nu een beetje minder dodelijk is dan Cleveland en een beetje gevaarlijker dan Philadelphia”.

Dit weekeinde ontketende een criminele gevangenisbende echter een massaal offensief tegen de lokale politie, waarbij ten minste 52 doden vielen. Patrouillerend op straat, werkend achter hun bureau of ontspannend in hun eigen stamkroeg, overal in de deelstaat werden agenten aangevallen. In 57 gevangenissen was er oproer. Nog steeds worden bewakers gegijzeld.

De bende die door de autoriteiten verantwoordelijk wordt gehouden voor de gecoördineerde aanval is het Primeiro Comando da Capital (PCC, Eerste Commando van de Hoofdstad). Het is niet de eerste keer dat het PCC op deze wijze van zich laat horen. In februari 2001 was het de initiator van een reeks opstanden in 28 gevangenissen, waarbij 18 doden vielen. In november 2003 organiseerde het een tiendaagse bommencampagne tegen politiebureaus. Drie agenten vonden toen de dood.

„Wat beangstigend is aan deze nieuwe geweldsgolf, is dat het PCC beide tactieken tegelijkertijd inzet. In tegenstelling tot wat de lokale overheid ons de afgelopen jaren wilde doen geloven, duidt dit erop dat het commando zowel in als buiten de gevangenis nog zeer goed georganiseerd is”, vertelt Paulo de Mesquita Neto telefonisch vanuit São Paulo. Neto doet voor de lokale afdeling van de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch onderzoek naar Brazilië’s overbelaste detentiesysteem.

„Het strengere optreden tegen boeven heeft geleid tot zo’n sterke stijging van de gevangenispopulatie, dat dit te verwachten was”, aldus Neto. Tegelijk met de spectaculaire daling van het aantal moorden en overvallen, steeg de gevangenispopulatie in São Paulo namelijk met 69 procent.

Hoewel de laatste jaren verschillende nieuwe gevangenissen in gebruik zijn genomen, verbeterde het overbelaste detentiesysteem niet. Neto: „Doordat dezelfde managers en politici verantwoordelijk bleven, zagen we dezelfde problemen terugkomen: corruptie, criminaliteit, onveiligheid.”

In het verleden groeiden sommige mega-gevangenissen zodanig uit hun voegen dat ze uiteindelijk totaal onbestuurbaar bleken. Bij de nieuwbouw werd daarom gekozen voor kleinschalig- heid. „Verstandig, maar het aantal cellen steeg hierdoor te weinig.”

En omdat de rechtspraak de toestroom van nieuwe verdachten niet kan bijbenen, zitten velen langer in voorarrest dan de celstraf die hun uiteindelijk wordt opgelegd. „Dat leidt ook tot onvrede.”

Volgens Neto is het onbegonnen werk hard op te treden tegen criminelen „wanneer de kwaliteit van de gevangenissen en de capaciteit van het juridische systeem niet meegroeien”. Hij pleit voor meer preventie en om vaker over te gaan tot confiscatie van criminele goederen en zwart geld. „Wij kennen een cultuur waarin criminelen worden aangepakt en niet de infrastructuur waarop ze bogen.”

Het geweld werd dit weekeinde overigens ook meteen politiek brisant. De Braziliaanse president Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva zag een direct verband met de tekortschietende investeringen in onderwijs in de deelstaat. Maar hij ontkende vervolgens dat hij hiermee kritiek uitoefende op Geraldo Alckmin, tot begin dit jaar gouverneur van São Paulo en in december Lula’s belangrijkste tegenstrever bij de presidentsverkiezingen.